Filosofie · Klas 6 VWO · Examenthema: Het Goede Leven en de Vrije Markt · 4.º Período

De Vrije Markt en Mensbeelden

Onderzoek naar de homo economicus en hoe de vrije markt ons beeld van de mens en de samenleving vormt.

Kort samengevat:In het examenthema 'Het Goede Leven en de Vrije Markt' onderzoeken we de diepe verbinding tussen economie en filosofie. We analyseren het mensbeeld van de 'homo economicus': de rationele, calculerende burger die streeft naar eigenbelang. We vragen ons af of dit model een accurate beschrijving is van wie we zijn en wat de gevolgen zijn voor onze samenleving als we de markt de vrije loop laten.

• SLO Kerndoelen en Eindtermen
• SLO Domein A: Vaardigheden
• SLO Domein C: Ethiek (Examenthema)

Over dit onderwerp

In het examenthema 'Het Goede Leven en de Vrije Markt' onderzoeken we de diepe verbinding tussen economie en filosofie. We analyseren het mensbeeld van de 'homo economicus': de rationele, calculerende burger die streeft naar eigenbelang. We vragen ons af of dit model een accurate beschrijving is van wie we zijn en wat de gevolgen zijn voor onze samenleving als we de markt de vrije loop laten.

Dit thema combineert ethiek, antropologie en sociale filosofie conform de SLO-eindtermen voor het centraal examen. In de Nederlandse context, met onze rijke handelsgeschiedenis en het poldermodel, is dit een essentieel debat. Leerlingen leren kritisch kijken naar begrippen als efficiëntie, groei en welvaart, en onderzoeken of een vrije markt noodzakelijk is voor een vrij leven.

Kernvragen

1. Is de mens van nature een rationele egoïst?
2. Hoe beïnvloedt de markt onze onderlinge relaties?
3. Maakt economische groei ons gelukkiger?

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Adam Smith was een voorstander van ongebreideld egoïsme.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Smith benadrukte in zijn 'Theory of Moral Sentiments' juist het belang van sympathie en morele kaders. Door teksten van Smith te vergelijken, ontdekken leerlingen dat de vrije markt voor hem ingebed was in een morele gemeenschap.

Veelvoorkomende misvatting

De vrije markt is een natuurverschijnsel.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

De markt is een door mensen gecreëerd instituut met specifieke regels en machtsstructuren. Een tijdlijn-oefening van de economische geschiedenis helpt leerlingen inzien hoe politieke keuzes de markt hebben gevormd.

Ideeën voor actief leren

Simulatiespel

De Marktplaats van Waarden

Leerlingen krijgen 'fictief geld' en moeten bieden op zaken als 'vriendschap', 'schone lucht', 'vrije tijd' en 'luxe goederen'. Na de veiling bespreken we wat er gebeurt als alles verhandelbaar wordt en of de prijs de werkelijke waarde weerspiegelt.

50 min·Hele klas

Formeel debat

Adam Smith vs. De Moderne Tijd

Leerlingen verdedigen de stelling dat de 'invisible hand' van Adam Smith nog steeds de beste manier is om een samenleving te ordenen, terwijl de tegenstanders wijzen op marktfalen en ongelijkheid in de huidige Nederlandse economie.

45 min·Hele klas

Denken-Delen-Uitwisselen

Ben ik een Homo Economicus?

Leerlingen reflecteren op hun eigen keuzes (bijv. studiekeuze of aankopen). Ze bespreken in tweetallen in hoeverre zij handelen uit rationeel eigenbelang en welke andere waarden (zoals zorg of passie) hun keuzes beïnvloeden.

25 min·Duo's

Veelgestelde vragen

Wat is de kern van het examenthema over de vrije markt?

De kern is de vraag hoe de vrije markt ons streven naar het 'goede leven' beïnvloedt. Leerlingen moeten kunnen uitleggen hoe economische structuren onze identiteit, onze relaties en onze opvatting van rechtvaardigheid vormen.

Hoe kan actieve werkvormen helpen bij dit economisch-filosofische thema?

Door simulaties van marktsituaties ervaren leerlingen de druk van concurrentie en de verleiding van eigenbelang aan den lijve. Dit maakt de theoretische kritiek op de markt (zoals vervreemding) veel begrijpelijker dan wanneer ze er alleen over lezen.

Wie zijn de belangrijkste denkers voor dit thema?

Naast Adam Smith zijn Marx (vervreemding), Polanyi (inbedding), en moderne denkers als Michael Sandel (grenzen van de markt) en Martha Nussbaum (capabilities approach) essentieel voor het examen.

Hoe sluit dit thema aan bij de Nederlandse actualiteit?

Het raakt aan discussies over de privatisering van de zorg, de woningmarkt en de invloed van grote techbedrijven. Dit biedt talloze mogelijkheden om actuele krantenartikelen te analyseren met filosofische concepten.