Filosofie · Klas 5 VWO · Ethiek · 2.º Período

Plichtsethiek en Gevolgenethiek

Een introductie in de normatieve ethiek via het utilitarisme van Bentham/Mill en de plichtsethiek van Kant. Leerlingen passen deze theorieën toe op morele dilemma's.

Kort samengevat:Ethiek vormt het hart van het filosofie-onderwijs in de bovenbouw. In dit onderwerp maken leerlingen kennis met de twee dominante stromingen in de normatieve ethiek: het utilitarisme (gevolgenethiek) en de deontologie (plichtsethiek). We vergelijken de focus op het grootste geluk voor de grootste groep (Bentham/Mill) met de nadruk op universele morele wetten en de categorische imperatief (Kant).

• SLO Kerndoelen en Eindtermen
• Domein C: Ethiek
• Domein A: Vaardigheden (A1)

Over dit onderwerp

Ethiek vormt het hart van het filosofie-onderwijs in de bovenbouw. In dit onderwerp maken leerlingen kennis met de twee dominante stromingen in de normatieve ethiek: het utilitarisme (gevolgenethiek) en de deontologie (plichtsethiek). We vergelijken de focus op het grootste geluk voor de grootste groep (Bentham/Mill) met de nadruk op universele morele wetten en de categorische imperatief (Kant).

Het beheersen van deze theorieën is cruciaal voor Domein C en bereidt leerlingen voor op het eindexamen, waar ze deze kaders moeten toepassen op complexe casussen. In de Nederlandse poldercultuur, waar vaak gezocht wordt naar pragmatische oplossingen, biedt de plichtsethiek van Kant een uitdagend tegenwicht. Door middel van gestructureerde debatten en het analyseren van morele dilemma's leren leerlingen dat ethiek niet slechts een kwestie van mening is, maar gebaseerd kan worden op rationele principes.

Kernvragen

1. Heiligt het doel altijd de middelen?
2. Wat maakt een handeling moreel juist?
3. Bestaan er absolute morele plichten?

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Utilitarisme betekent dat je gewoon moet doen wat de meeste mensen leuk vinden.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Het gaat om het maximaliseren van welzijn en het minimaliseren van lijden, niet om populariteit. Door leerlingen berekeningen te laten maken waarbij minderheden zwaar lijden, zien ze de complexiteit van deze stroming.

Veelvoorkomende misvatting

Plichtsethiek is hetzelfde als je aan de wet houden.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Kants plichtsethiek gaat over de morele wet die je jezelf stelt via de rede, wat soms juist tegen de burgerlijke wet in kan gaan. Rollenspellen over burgerlijke ongehoorzaamheid kunnen dit verschil verduidelijken.

Ideeën voor actief leren

Circuitmodel

Morele Dilemma's

Op verschillende stations liggen dilemma's (zoals het tram-probleem of privacy vs. veiligheid). Op elk station moeten leerlingen het probleem oplossen vanuit een specifieke stroming: utilitarisme, plichtsethiek of egoïsme.

50 min·Kleine groepjes

Formeel debat

De Categorische Imperatief

Leerlingen krijgen alledaagse handelingen (zoals zwartrijden of een wit leugentje) en moeten via Kants universaliseringstest debatteren of deze handelingen moreel toelaatbaar zijn.

30 min·Hele klas

Onderzoekskring

De Gelukscalculus

In groepjes passen leerlingen Benthams 'hedonistic calculus' toe op een actueel politiek besluit, zoals het verhogen van de belasting op suiker. Ze berekenen de pijn en het plezier voor verschillende groepen.

40 min·Kleine groepjes

Veelgestelde vragen

Wat is het belangrijkste verschil tussen Bentham en Mill?

Bentham keek puur naar de kwantiteit van plezier (alle plezier is gelijk), terwijl Mill onderscheid maakte in kwaliteit (hogere intellectuele genoegens zijn meer waard dan lagere lichamelijke lusten).

Hoe leg ik de categorische imperatief simpel uit?

Vraag leerlingen: 'Wat als iedereen dit altijd zou doen?' Als dat tot een logische tegenstrijdigheid leidt of een onleefbare wereld, dan is de handeling immoreel volgens Kant.

Waarom zijn actieve werkvormen essentieel voor ethiek?

Ethiek leer je niet door regels te onthouden, maar door te oordelen. Door leerlingen in actieve werkvormen te dwingen een standpunt in te nemen en te verdedigen, ontwikkelen ze de morele oordeelsvorming die vereist is voor het examen.

Is utilitarisme niet heel kil?

Dat kan zo lijken, maar het is ook heel onpartijdig: jouw eigen geluk telt niet zwaarder dan dat van een vreemde. Dit aspect van gelijkheid spreekt leerlingen vaak juist aan.