De Jodenvervolging in Nederland

Actief leren werkt bij dit onderwerp omdat de emotionele lading en complexiteit van de Jodenvervolging en bevrijding voor leerlingen beter te begrijpen zijn als zij zich kunnen inleven in de situatie. Door rollen te spelen, samen te onderzoeken en beelden te analyseren, maken leerlingen de geschiedenis tastbaar en persoonlijk.

• Groep 7
• Vensters op het Verleden: Van de Gouden Eeuw tot de Wereldoorlogen
• 3 activiteiten
• 30 min–45 min

Leerdoelen

1. Leerlingen analyseren de stapsgewijze invoering van antisemitische maatregelen door de bezetter in Nederland.
2. Leerlingen verklaren de rol van Nederlandse overheidsinstanties en individuele burgers bij de registratie en deportatie van Joden.
3. Leerlingen identificeren de verschillende vormen van hulp en verzet die geboden werden aan Joodse medeburgers.
4. Leerlingen evalueren de morele keuzes en dilemma's waarmee zowel daders als helpers werden geconfronteerd.

Rollenspel

⏱ 45 min·Kleine groepjes

Rollenspel: De Verzetsgroep

Leerlingen krijgen een missie, zoals het verspreiden van een illegale krant. Ze moeten een plan maken om dit veilig te doen en bespreken welke risico's ze bereid zijn te nemen.

Voorbereiding & details

Analyseer de stapsgewijze escalatie van de Jodenvervolging in Nederland.

Facilitatietip: Laat bij de role play 'De Verzetsgroep' de leerlingen eerst individueel nadenken over hun rol voordat ze in gesprek gaan, zodat iedereen betrokken is.

Setup: Open ruimte of herschikte tafels voor het naspelen van het scenario

Materials: Rolkaarten met achtergrondinformatie en doelen, Briefing van het scenario

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Sociaal Bewustzijn
• Zelfbewustzijn

Casusanalyse

⏱ 40 min·Kleine groepjes

Collaboratieve Investigatie: De Hongerwinter

Groepen onderzoeken bronnen over de winter van 1944-1945. Ze maken een lijst van creatieve oplossingen die mensen bedachten om aan eten te komen, zoals suikerbieten en bloembollen.

Voorbereiding & details

Verklaar de rol van de Nederlandse autoriteiten en de bevolking bij de deportaties.

Facilitatietip: Geef bij de Collaboratieve Investigatie 'De Hongerwinter' duidelijke deadlines per onderdeel, zodat leerlingen gefocust blijven op de historische context.

Setup: Groepjes aan tafels met het casusmateriaal

Materials: Case study-pakket (3-5 pagina's), Werkblad met analyse-kader, Presentatie-template

• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Besluitvorming
• Zelfmanagement

Gallery Walk

⏱ 30 min·Duo's

Gallery Walk: Beelden van de Vrijheid

Bekijk foto's van de bevrijding in verschillende steden. Leerlingen vergelijken de emoties op de gezichten en zoeken naar symbolen van de geallieerden (zoals tanks en chocola).

Voorbereiding & details

Evalueer de morele dilemma's waarmee mensen werden geconfronteerd tijdens de Jodenvervolging.

Facilitatietip: Zorg bij de Gallery Walk 'Beelden van de Vrijheid' voor een rustige sfeer, zodat leerlingen de tijd nemen om de foto’s en affiches goed te bestuderen.

Setup: Vrije wanden of tafels langs de randen van het lokaal

Materials: Groot papier of posters, Markers, Plakbriefjes voor feedback

• Begrijpen
• Toepassen
• Analyseren
• Creëren
• Relatievaardigheden
• Sociaal Bewustzijn

Dit onderwerp onderwijzen

Ervaren docenten benadrukken dat het belangrijk is om de emotionele lading van dit onderwerp te erkennen zonder te dramatiseren. Gebruik concrete voorbeelden en persoonlijke verhalen om de abstracte geschiedenis tastbaar te maken. Vermijd generalisaties over 'goed' en 'kwaad' en focus op de complexiteit van keuzes tijdens de oorlog.

Wat je kunt verwachten

Succesvolle leerlingen kunnen de verschillende fasen van de Jodenvervolging en bevrijding benoemen en verklaren. Ze herkennen de diversiteit in verzet en de impact van de Hongerwinter op de Nederlandse bevolking. Daarnaast kunnen ze de gevolgen van keuzes tijdens de oorlog analyseren en vergelijken.

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens het bespreken van de bevrijding denken leerlingen vaak dat heel Nederland op dezelfde dag bevrijd werd.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Tijdens de Collaboratieve Investigatie 'De Hongerwinter' laat u leerlingen een kaart kleuren van Nederland waar de bevrijdingsdata per regio staan aangegeven, zodat ze zien dat het zuiden eerder bevrijd werd dan het noorden.

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de discussie over verzet denken leerlingen vaak dat verzet alleen uit wapengeweld bestond.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Tijdens de sorteeropdracht in de role play 'De Verzetsgroep' krijgen leerlingen verschillende voorbeelden van verzet voorgelegd die ze moeten categoriseren, zoals het dragen van een speldje of het regelen van bonkaarten, om het 'kleine verzet' te herkennen.

Toetsideeën

Uitgangskaart

Na de role play 'De Verzetsgroep' geeft u elke leerling een kaartje met een gebeurtenis of maatregel uit de Jodenvervolging. Zij schrijven één zin die uitlegt waarom deze maatregel de Jodenvervolging verergerde en één voorbeeld van hulp die toen geboden had kunnen worden.

Discussievraag

Tijdens de Collaboratieve Investigatie 'De Hongerwinter' laat u leerlingen in kleine groepjes de mogelijke keuzes bespreken die Nederlandse burgers en ambtenaren hadden tijdens de Jodenvervolging (meewerken, niets doen, helpen) en de gevolgen van elke keuze benoemen.

Snelle Controle

Na de Gallery Walk 'Beelden van de Vrijheid' toont u een korte tijdlijn met de belangrijkste antisemitische maatregelen. Leerlingen benoemen de volgorde en vertellen bij elk punt kort wat het betekende voor de Joodse bevolking.

Uitbreidingen & ondersteuning

• Laat leerlingen die snel klaar zijn een podcast opnemen waarin ze een historisch figuur uit de verzetsgroep interviewen over hun motieven en ervaringen.
• Geef leerlingen die moeite hebben met de Collaboratieve Investigatie een voorgestructureerd schema met vragen en bronnen om hen te begeleiden.
• Voor extra tijd: organiseer een debat over de vraag of collaboratie soms gerechtvaardigd was tijdens de oorlog.

Kernbegrippen

Antisemitisme	Vijandigheid, vooroordeel of discriminatie tegen Joden, gebaseerd op het idee dat Joden een apart ras of geloof zijn.
NSB	De Nationaal-Socialistische Beweging, een Nederlandse politieke partij die tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met de Duitse bezetter.
Onderduiker	Iemand die zich verbergt om aan vervolging, deportatie of dienstplicht te ontkomen, vaak geholpen door anderen.
Deportatie	Het gedwongen wegvoeren van mensen, in dit geval Joden, naar concentratie- en vernietigingskampen.
Verzet	Actieve tegenstand tegen de bezetter, variërend van passieve sabotage tot het helpen van onderduikers.