Filosofie · Klas 6 VWO · Ethiek · 2.º Período

Plichtsethiek en Utilisme

Kritische vergelijking tussen de deontologie van Kant en het utilisme van Bentham en Mill.

Kort samengevat:Plichtsethiek en utilisme vormen het fundament van de normatieve ethiek. In dit onderdeel leren leerlingen twee van de meest invloedrijke morele kaders kennen: de deontologie van Kant, die uitgaat van onvoorwaardelijke plichten, en het utilisme van Bentham en Mill, dat zich richt op de gevolgen van handelen. Deze theorieën bieden leerlingen de instrumenten om complexe morele dilemma's systematisch te analyseren.

• SLO Kerndoelen en Eindtermen
• SLO Domein C: Ethiek
• SLO Subdomein C1: Normatieve ethiek

Over dit onderwerp

Plichtsethiek en utilisme vormen het fundament van de normatieve ethiek. In dit onderdeel leren leerlingen twee van de meest invloedrijke morele kaders kennen: de deontologie van Kant, die uitgaat van onvoorwaardelijke plichten, en het utilisme van Bentham en Mill, dat zich richt op de gevolgen van handelen. Deze theorieën bieden leerlingen de instrumenten om complexe morele dilemma's systematisch te analyseren.

Volgens SLO Domein C1 moeten leerlingen de categorische imperatief kunnen toepassen en de 'hedonistische calculus' kunnen uitvoeren. Dit onderwerp is bij uitstek geschikt voor ethische beraadslagingen en debatten over actuele Nederlandse kwesties, zoals de verdeling van de zorgkosten of klimaatmaatregelen. Door theorieën tegenover elkaar te zetten in concrete casussen, leren leerlingen de sterktes en zwaktes van elk systeem kennen.

Kernvragen

1. Heiligt het doel altijd de middelen?
2. Wat is de categorische imperatief?
3. Hoe berekenen we het grootste geluk voor de grootste groep?

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Utilisme betekent dat je mag doen wat je zelf wilt, zolang je er maar gelukkig van wordt.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Utilisme kijkt naar het grootste geluk voor de grootste groep, niet naar individueel egoïsme. Een simulatie waarbij leerlingen offers moeten brengen voor het algemeen belang helpt om dit collectieve aspect van het utilisme te benadrukken.

Veelvoorkomende misvatting

Kants plichtsethiek is gewoon 'volg de regels'.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Kants ethiek draait om autonomie: je geeft jezelf de wet op basis van de rede. Door leerlingen zelf een 'universele wet' te laten formuleren voor een modern probleem, ontdekken ze dat het gaat om logische consistentie, niet om blinde gehoorzaamheid.

Ideeën voor actief leren

Formeel debat

De Trolley-casus

Leerlingen worden verdeeld in 'Kantianen' en 'Utilisten'. Ze moeten verschillende variaties van het trolley-probleem oplossen en hun keuze verdedigen met strikte toepassing van de bijbehorende ethische regels.

40 min·Hele klas

Onderzoekskring

De Gelukscalculator

In kleine groepen krijgen leerlingen een maatschappelijk budget (bijvoorbeeld voor een nieuwe snelweg of een natuurpark). Ze moeten een utilistische berekening maken van het totale geluk en dit vervolgens toetsen aan Kants eis dat de mens nooit louter als middel gebruikt mag worden.

45 min·Kleine groepjes

Denken-Delen-Uitwisselen

De Witte Leugen

Leerlingen bedenken een situatie waarin ze hebben gelogen 'om bestwil'. Ze bespreken in tweetallen of Kant dit zou goedkeuren (categorische imperatief) en of het utilisme hier anders over denkt, waarna ze de conclusies delen met de klas.

20 min·Duo's

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen handelingsutilisme en regelutilisme?

Handelingsutilisme beoordeelt elke actie afzonderlijk op basis van de gevolgen. Regelutilisme kijkt naar de gevolgen van het algemeen invoeren van een regel. Dit onderscheid is cruciaal voor vwo-leerlingen om de kritiek op het klassieke utilisme te begrijpen.

Hoe maak ik de categorische imperatief begrijpelijk voor leerlingen?

Gebruik de 'veralgemeniseringstest'. Vraag leerlingen: 'Wat als iedereen dit zou doen?' Als de handeling dan onmogelijk wordt (zoals bij liegen), is het moreel fout. Actieve werkvormen waarbij leerlingen absurde scenario's veralgemeniseren, maken dit principe heel inzichtelijk.

Waarom is Kant zo streng over liegen?

Voor Kant ondermijnt liegen de mogelijkheid van communicatie en respect voor de rede van de ander. Het is een schending van de menselijke waardigheid. Dit vormt een mooi contrast met de pragmatische Nederlandse cultuur.

Hoe kan actieve werkvormen helpen bij het vergelijken van ethische stromingen?

Door leerlingen in een rollenspel verschillende ethische 'brillen' op te laten zetten, ervaren ze hoe dezelfde situatie tot totaal verschillende morele oordelen leidt. Dit bevordert het inzicht in de structuur van morele argumentatie beter dan passieve consumptie van theorie.