Beeldende vorming · Groep 7 · Beeldhouwkunst en Ruimtelijk Werk · Periode 2

Assemblage: Nieuwe Werken van Gevonden Objecten

Leerlingen leggen muziek vast door middel van tekeningen en symbolen in plaats van traditionele noten, en interpreteren elkaars creaties.

• SLO Kerndoelen en Eindtermen
• SLO: Basisonderwijs - Muziek: Notatie
• SLO: Basisonderwijs - Beeldende aspecten: Lijn

Over dit onderwerp

Grafische partituren bieden een alternatieve manier om muziek vast te leggen en te communiceren, waarbij visuele symbolen de plaats innemen van traditionele noten. In groep 7 ontdekken leerlingen de relatie tussen beeld en geluid door hun eigen partituren te tekenen. Dit sluit aan bij de SLO kerndoelen voor muzieknotatie en beeldende aspecten, waarbij de focus ligt op abstracte weergave van klank.

Het maken van een grafische partituur stimuleert leerlingen om na te denken over de eigenschappen van geluid: is het hoog of laag, kort of lang, hard of zacht? Dit onderwerp is perfect voor actieve werkvormen waarbij leerlingen elkaars tekeningen 'lezen' en verklanken. Het haalt de drempel van het traditionele notenlezen weg en opent de deur naar vrije improvisatie en experimentele compositie.

Kernvragen

1. Verklaar hoe gevonden objecten een nieuwe betekenis kunnen krijgen wanneer ze gecombineerd worden in een assemblage.
2. Analyseer hoe de rangschikking en keuze van objecten de boodschap van een assemblage bepalen.
3. Ontwerp een assemblage die een autobiografisch of maatschappelijk thema uitdrukt.

Leerdoelen

• Ontwerpen van een grafische partituur die specifieke muzikale ideeën (zoals toonhoogte, ritme, dynamiek) visueel representeert met behulp van zelfgekozen symbolen.
• Interpreteren en uitvoeren van de grafische partituur van een medeleerling, waarbij de visuele elementen worden vertaald naar muzikale klanken.
• Analyseren van de relatie tussen de gekozen symbolen en de resulterende muzikale expressie in een grafische partituur.
• Verklaren hoe de keuze en rangschikking van visuele elementen in een grafische partituur de muzikale boodschap beïnvloeden.

Voordat je begint

Basisprincipes van Geluid: Hoogte, Duur, Luidheid

Waarom: Leerlingen moeten de basiseigenschappen van geluid kunnen benoemen en onderscheiden om deze te kunnen representeren in een grafische partituur.

Visuele Symbolen en Betekenis

Waarom: Leerlingen hebben eerder gewerkt met het toekennen van betekenis aan visuele symbolen, wat helpt bij het creëren en interpreteren van hun eigen symbolen.

Kernbegrippen

Grafische partituur	Een manier om muziek op te schrijven met behulp van tekeningen, symbolen en kleuren in plaats van traditionele muzieknoten.
Symbool	Een teken of afbeelding dat een idee, geluid of muzikale eigenschap vertegenwoordigt in een grafische partituur.
Visuele representatie	Het omzetten van muzikale elementen zoals toonhoogte, ritme of dynamiek naar zichtbare vormen of tekens.
Klankkleur	De unieke kwaliteit van een geluid, die bepaalt hoe het klinkt, bijvoorbeeld de klank van een fluit vergeleken met een trompet.
Dynamiek	De variatie in luidheid van muziek, van heel zacht (piano) tot heel luid (forte).

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Een grafische partituur is gewoon een mooie tekening.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Hoewel het er mooi uit kan zien, is het hoofddoel instructie voor de muzikant. Door leerlingen hun eigen werk te laten uitvoeren, merken ze snel of hun symbolen duidelijk genoeg zijn om als 'bladmuziek' te dienen.

Veelvoorkomende misvatting

Er is maar één juiste manier om een geluid te tekenen.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Grafische notatie is heel persoonlijk. Door verschillende interpretaties van hetzelfde symbool te vergelijken, leren leerlingen dat creativiteit en afspraken hand in hand gaan in de muziek.

Ideeën voor actief leren

Onderzoekskring: De Klank-Legenda

De klas spreekt gezamenlijk af welke symbolen bij welke klanken horen (bijv. een kartellijn voor een bibberend geluid). Ze maken een grote legenda op het bord die ze gebruiken voor hun eigen composities.

30 min·Hele klas

Rollenspel: De Dirigent en het Orkest

Een leerling tekent live een grafische partituur op het bord, terwijl een groepje leerlingen deze direct probeert te verklanken met hun stem of instrumenten. Ze moeten de beweging van de stift volgen.

25 min·Kleine groepjes

Denken-Delen-Uitwisselen: Partituur Vertalen

Leerlingen ruilen hun getekende partituren uit in tweetallen. Zonder uitleg probeert de ander de partituur uit te voeren. Daarna bespreken ze of de uitvoering klopte met de bedoeling van de maker.

30 min·Duo's

Verbinding met de Echte Wereld

• Componisten als John Cage en Karlheinz Stockhausen gebruikten grafische notatie om experimentele muziek te creëren, waarbij de uitvoerder veel vrijheid kreeg in de interpretatie van de symbolen.
• Ontwerpers van computerspellen gebruiken visuele symbolen en animaties om de geluidseffecten en muziek aan te sturen, wat vergelijkbaar is met het 'lezen' van een grafische partituur om de juiste klanken te produceren.

Toetsideeën

Peerbeoordeling

Leerlingen wisselen hun grafische partituren uit. Ze voeren elkaars partituur uit (zingen, klappen, instrumenten gebruiken). Daarna geven ze elkaar feedback: Welk symbool was duidelijk? Welk symbool was verwarrend? Hoe klonk het stuk?

Uitgangskaart

Leerlingen krijgen een klein leeg vel. Ze tekenen één symbool dat een specifiek muzikaal idee (bijvoorbeeld een hoge toon, een langzaam ritme, een hard geluid) voorstelt en schrijven erbij welk muzikaal idee het symboliseert.

Discussievraag

Bespreek klassikaal: 'Wat maakt een grafische partituur succesvol? Welke symbolen werkten goed en waarom? Welke uitdagingen kwamen jullie tegen bij het interpreteren van elkaars werk?'

Veelgestelde vragen

Wat zijn bekende voorbeelden van grafische partituren?

Componisten als John Cage en György Ligeti gebruikten vaak grafische notatie om complexe of experimentele muziek vast te leggen die niet in traditionele noten paste.

Welke materialen zijn handig voor het maken van partituren?

Groot papier, kleurpotloden, viltstiften en verschillende diktes markers helpen om variatie in klank (zoals volume en textuur) visueel weer te geven.

Hoe koppel ik dit aan de traditionele muzieknotatie?

Gebruik de grafische partituur als tussenstap. Laat zien hoe een stijgende lijn in een tekening overeenkomt met noten die hoger op de notenbalk staan.

Hoe helpt student-gecentreerd leren bij het begrijpen van notatie?

Door leerlingen zelf een systeem van symbolen te laten ontwerpen, begrijpen ze de logica achter notatie veel dieper. In plaats van passief regels te leren, worden ze actieve ontwerpers van communicatie, wat de basis legt voor een beter begrip van alle vormen van muzieknotatie.