Nederlands · Groep 5 · Spelling · Periode 4

Weetwoorden: ei/ij en au/ou

Sommige woorden moet je gewoon onthouden. We oefenen met de lastige weetwoorden die een 'ei' of 'ij' en een 'au' of 'ou' hebben.

Kort samengevat:Ontdek hoe je een woordbouwer wordt! We gaan leren hoe je van kleine woorden grote, nieuwe woorden kunt maken, net als met legoblokjes.

• SLO Kerndoelen en Eindtermen
• Kerndoelen Basisonderwijs: Kerndoel 11 - De leerlingen leren de hoofdzaken van de Nederlandse spelling en de regels voor de werkwoordspelling en passen deze toe.

Over dit onderwerp

Dit lesonderwerp richt zich op het morfologische principe van samenstellingen in de Nederlandse taal, een kernonderdeel van de Nederlandse spelling en woordenschatontwikkeling voor leerlingen in groep 5. Hoewel de titel 'Weetwoorden: ei/ij en au/ou' een specifieke spellingcategorie benoemt, focust de beschrijving op het proces van woordvorming door samenstelling. Leerlingen leren dat het Nederlands een 'bouwsysteem' heeft waarbij zelfstandige woorden (grondwoorden) gecombineerd kunnen worden tot een nieuw woord met een nieuwe, afgeleide betekenis. De focus ligt op het herkennen van de losse delen in een samenstelling (bijvoorbeeld 'voet' en 'bal' in 'voetbal') en het correct toepassen van tussenletters, met name de tussen-s en de tussen-en.

Binnen de kerndoelen voor het primair onderwijs sluit dit onderwerp direct aan bij Kerndoel 9 (De leerlingen krijgen plezier in het lezen en schrijven van voor hen bestemde teksten) en Kerndoel 11 (De leerlingen leren een aantal strategieën voor het spellen van woorden). Het correct kunnen vormen en spellen van samenstellingen is cruciaal voor zowel het technisch als het begrijpend lezen. Leerlingen in groep 5 hebben vaak al een impliciete kennis van samenstellingen, maar het expliciet maken van de regels voor tussenletters vormt een belangrijke stap in hun spellingontwikkeling. De aanpak is vaak regelgeleid, waarbij de 'pannenkoekregel' (heeft het eerste woord een meervoud op -en, maar niet op -es?) en de basisregels voor de tussen-s worden geïntroduceerd.

Kernvragen

1. Identificeer de weetwoorden met ei/ij in een zin.
2. Leg uit waarom je de spelling van woorden als 'pauw' en 'blauw' uit je hoofd moet leren.
3. Analyseer een tekst en markeer alle woorden met au/ou en ei/ij.

Leerdoelen

• De leerling kan een samengesteld woord opdelen in de oorspronkelijke grondwoorden.
• De leerling kan van twee of meer losse woorden een correcte samenstelling vormen.
• De leerling kan de basisregels voor het gebruik van de tussenletters -s- en -en- toepassen.
• De leerling kan de betekenis van een onbekende samenstelling afleiden uit de betekenis van de losse delen.
• De leerling kan correct gespelde samenstellingen schrijven in eigen teksten.

Kernbegrippen

Samenstelling	Een woord dat is gevormd door twee of meer bestaande woorden aan elkaar te plakken.
Grondwoord	Een van de losse woorden waaruit een samenstelling is opgebouwd.
Tussenletter	Een letter (zoals -s-, -e- of -en-) die wordt gebruikt om de grondwoorden in een samenstelling soepel met elkaar te verbinden.
Tussen-s	De letter 's' die als verbindingsklank en -letter tussen de delen van een samenstelling wordt geplaatst.
Tussen-en	De letters 'en' die als verbinding tussen de delen van een samenstelling worden geplaatst, vaak gerelateerd aan de meervoudsvorm van het eerste woord.

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Er moet altijd een tussenletter (-s of -en) tussen twee woorden in een samenstelling.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Niet alle samenstellingen hebben een tussenletter. Woorden als 'voetbal' of 'huisdeur' worden direct aan elkaar geschreven. Een tussenletter is alleen nodig als de regels dat voorschrijven.

Veelvoorkomende misvatting

Als het eerste woord in het meervoud op -en eindigt, schrijf je altijd -en- als tussenletter.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Dit klopt vaak, zoals bij 'pannenkoek' (meervoud: pannen). Maar de regel is specifieker: het eerste woord moet een zelfstandig naamwoord zijn dat een meervoud heeft op -en, en géén meervoud op -es. Bijvoorbeeld 'groentensoep', want het meervoud van 'groente' is 'groenten' of 'groentes'.

Veelvoorkomende misvatting

De tussen-s gebruik je als je een 's' hoort.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Hoewel je de tussen-s vaak hoort, is dit geen betrouwbare regel. De hoofdregel is complexer, maar voor groep 5 kun je aanleren dat je vaak een tussen-s schrijft als het eerste woord ook eindigt op -heid, -teit, -schap, of als het een beroep is, zoals in 'stationsstraat'.

Ideeën voor actief leren

Circuitmodel

Woordenpuzzel

Geef leerlingen kaartjes met losse woorden. In tweetallen proberen ze zoveel mogelijk logische en correcte samenstellingen te puzzelen. Bespreek klassikaal welke woorden zijn gevormd en of er een tussenletter nodig was.

20 min·Duo's

Circuitmodel

Samenstellingen-estafette

Verdeel de klas in teams. Het eerste teamlid schrijft een woord op het bord, de volgende moet er een passend woord aan vastplakken om een samenstelling te maken, enzovoort. Het team met de langste correcte 'woordenslang' wint.

15 min·Kleine groepjes

Circuitmodel

De Tussenletter-detective

Geef leerlingen een lijst met samenstellingen. Ze moeten de grondwoorden omcirkelen en de tussenletter markeren. Vervolgens proberen ze in groepjes de regel te ontdekken waarom een bepaalde tussenletter is gebruikt.

25 min·Kleine groepjes

Verbinding met de Echte Wereld

• Het lezen en begrijpen van verkeersborden en plaatsnamen, zoals 'stationsplein' of 'snelweg'.
• Het herkennen van producten in de supermarkt, zoals 'pindakaas', 'kippensoep' of 'afwasmiddel'.
• Het lezen van boeken en nieuwsberichten, waarin vaak lange en complexe samenstellingen worden gebruikt.
• Het begrijpen van instructies en handleidingen, bijvoorbeeld voor een 'bouwtekening' of 'gebruiksaanwijzing'.
• Het zelf bedenken van nieuwe woorden voor dingen, zoals een 'gamestoel' of 'huiswerkmap'.

Toetsideeën

Snelle Controle

Geef de leerlingen twee losse woorden op een wisbordje en vraag hen de correcte samenstelling te vormen. Controleer direct op het juiste gebruik van tussenletters.

Snelle Controle

Een dictee met verschillende soorten samenstellingen (zonder tussenletter, met -s- en met -en-) om de spellingvaardigheid te toetsen.

Snelle Controle

Laat leerlingen hun eigen geschreven tekst controleren op samenstellingen met een checklist: 'Heb ik de woorden aan elkaar geschreven?', 'Heb ik de juiste tussenletter gebruikt?'.

Veelgestelde vragen

Waarom is het 'pannenkoek' en niet 'pannekoek'?

Dat komt door de regel voor de tussen-en. Het eerste woord 'pan' heeft een meervoud dat eindigt op -en ('pannen') en niet op -es. Daarom schrijven we de 'n' in de samenstelling.

Hoe weet ik of ik een tussen-s moet gebruiken?

Dat is soms lastig. Er zijn regels voor, maar een goede tip is om te luisteren of je een 's' hoort als je het woord uitspreekt. Bijvoorbeeld in 'stadsdeel' hoor je de 's' duidelijk. Als je twijfelt, zoek je het woord op in het woordenboek.

Mag je alle woorden zomaar aan elkaar plakken?

In principe kun je veel woorden combineren om een nieuwe samenstelling te maken, zolang het een logisch en begrijpelijk woord is. 'Tafelstoel' is geen logisch woord, maar 'eetkamerstoel' wel.