Figuurlijk Taalgebruik: Uitdrukkingen

Actief leren werkt bij uitdrukkingen omdat leerlingen visueel, auditief en kinesthetisch betrokken zijn. Door uitdrukkingen te tekenen, uit te beelden of in rollenspellen te gebruiken, maken ze het verschil tussen letterlijke en figuurlijke betekenis concreet en blijvend. Dit sluit aan bij hun natuurlijke spel- en beweegdrang in groep 3.

• Groep 3
• Van Klank naar Verhaal: Ontdekkend Lezen en Schrijven
• 4 activiteiten
• 20 min–35 min

Leerdoelen

1. Identificeer de letterlijke en figuurlijke betekenis van vijf veelvoorkomende uitdrukkingen.
2. Leg uit waarom de letterlijke betekenis van een uitdrukking grappig kan zijn, met minimaal twee voorbeelden.
3. Creëer een kort dialoogje waarin minimaal twee uitdrukkingen correct worden toegepast.
4. Analyseer de context van een uitdrukking om de figuurlijke betekenis te bepalen.

Rollenspel

⏱ 25 min·Kleine groepjes

Pantomime: Uitdrukkingen Raden

Deel de klas in kleine groepen. Elke leerling trekt een kaart met een uitdrukking, zoals 'op zijn kop krijgen', en speelt de figuurlijke betekenis uit met gebaren. Groep raadt en bespreekt de juiste betekenis. Wissel rollen na vijf beurten.

Voorbereiding & details

Wat betekent 'iets voor zoete koek slikken'?

Facilitatietip: Tijdens de pantomimeoefening geef je eerst een korte demonstratie van hoe je een uitdrukking letterlijk kunt naspelen voordat je de figuurlijke betekenis toont.

Setup: Open ruimte of herschikte tafels voor het naspelen van het scenario

Materials: Rolkaarten met achtergrondinformatie en doelen, Briefing van het scenario

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Sociaal Bewustzijn
• Zelfbewustzijn

Rollenspel

⏱ 30 min·Duo's

Rollenspel: Gesprek met Uitdrukkingen

Maak paren en geef kaartjes met situaties, zoals 'iets voor zoete koek slikken' in een verhaal over een grap. Leerlingen spelen een kort gesprek en gebruiken de uitdrukking correct. Bespreken achteraf in kring wat goed ging.

Voorbereiding & details

Waarom is de letterlijke betekenis van een uitdrukking soms grappig?

Facilitatietip: Bij het rollenspel moedig je leerlingen aan om uitdrukkingen te gebruiken door zelf als voorbeeld te beginnen en positieve feedback te geven als ze het proberen.

Setup: Open ruimte of herschikte tafels voor het naspelen van het scenario

Materials: Rolkaarten met achtergrondinformatie en doelen, Briefing van het scenario

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Sociaal Bewustzijn
• Zelfbewustzijn

Rollenspel

⏱ 35 min·Individueel

Tekenen: Letterlijk versus Figuurlijk

Leerlingen krijgen een uitdrukking en tekenen eerst de letterlijke betekenis, dan de figuurlijke. Deel met de groep en leg uit waarom ze grappig of logisch zijn. Plak tekeningen op een prikbord voor overzicht.

Voorbereiding & details

Kun je een kort gesprekje spelen waarin je een uitdrukking gebruikt?

Facilitatietip: Tijdens het tekenen laat je leerlingen eerst de letterlijke betekenis tekenen en vraag je hen daarna pas de figuurlijke betekenis te illustreren.

Setup: Open ruimte of herschikte tafels voor het naspelen van het scenario

Materials: Rolkaarten met achtergrondinformatie en doelen, Briefing van het scenario

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Sociaal Bewustzijn
• Zelfbewustzijn

Rollenspel

⏱ 20 min·Kleine groepjes

Kaartspel: Context Matchen

Maak kaarten met uitdrukkingen en contextzinnen. In kleine groepen matchen leerlingen en leggen uit waarom het past. Winnaar heeft meeste matches en bespreekt één uitdrukking met de klas.

Voorbereiding & details

Wat betekent 'iets voor zoete koek slikken'?

Facilitatietip: Bij het kaartspel zorg je voor een duidelijke uitleg van de regels en herhaal je de betekenis van de uitdrukkingen hardop terwijl je de kaarten uitdeelt.

Setup: Open ruimte of herschikte tafels voor het naspelen van het scenario

Materials: Rolkaarten met achtergrondinformatie en doelen, Briefing van het scenario

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Sociaal Bewustzijn
• Zelfbewustzijn

Dit onderwerp onderwijzen

Begin met concrete voorbeelden die aansluiten bij de belevingswereld van leerlingen, zoals 'een ezel stoot zich geen tweemaal aan dezelfde steen' of 'met de handen in het haar zitten'. Gebruik humor en absurde situaties om het verschil tussen letterlijk en figuurlijk taalgebruik duidelijk te maken. Vermijd abstracte uitleg en laat leerlingen zelf ontdekken door te doen. Onderzoek toont aan dat herhaling in verschillende contexten de retentie versterkt, dus plan de activiteiten verspreid over meerdere dagen.

Wat je kunt verwachten

Succesvol leren zien we als leerlingen uitdrukkingen herkennen, uitleggen en in een passende context gebruiken. Ze kunnen het verschil tussen letterlijk en figuurlijk taalgebruik benoemen en lachen om de soms absurde letterlijke interpretaties. Daarnaast passen ze uitdrukkingen spontaan toe in rollenspellen of gesprekken.

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de activiteit Tekenen: Letterlijk versus Figuurlijk, watch for...

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

leerlingen die de letterlijke betekenis tekenen maar de stap naar de figuurlijke betekenis overslaan. Geef hen de opdracht om eerst hardop te verwoorden wat ze zien en vraag: 'Wat zou dit kunnen betekenen in een verhaal of gesprek?'

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens het Rollenspel: Gesprek met Uitdrukkingen, watch for...

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

leerlingen die uitdrukkingen vermijden omdat ze denken dat het te moeilijk is. Geef hen een lijst met drie uitdrukkingen die ze mogen gebruiken en prijs hun inzet, ook als het niet perfect lukt.

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de activiteit Pantomime: Uitdrukkingen Raden, watch for...

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

leerlingen die de uitdrukking letterlijk naspelen en niet de figuurlijke betekenis. Geef hen de opdracht om te vertellen wat ze doen en vraag de klas: 'Wat zou dit kunnen betekenen als iemand dit zegt in een echt gesprek?'

Toetsideeën

Uitgangskaart

Na de activiteit Tekenen: Letterlijk versus Figuurlijk geef je elke leerling een kaartje met een uitdrukking. Zij tekenen de letterlijke betekenis en schrijven de figuurlijke betekenis op. Verzamel de tekeningen en bespreek ze de volgende dag klassikaal.

Discussievraag

Tijdens de activiteit Kaartspel: Context Matchen toon je afbeeldingen van letterlijke interpretaties van uitdrukkingen. Vraag: 'Wat zie je hier? Welke uitdrukking hoort hierbij en waarom?' Laat leerlingen in groepjes overleggen en hun antwoorden hardop delen.

Snelle Controle

Tijdens het Rollenspel: Gesprek met Uitdrukkingen noteer je welke leerlingen uitdrukkingen gebruiken en in welke context. Geef aan het eind van de les feedback op hun toepassing en herhaal de betekenis van de uitdrukkingen die minder werden gebruikt.

Uitbreidingen & ondersteuning

• Laat leerlingen die klaar zijn een eigen uitdrukking bedenken, tekenen en uitleggen. Ze mogen hierbij een kaartje met de uitdrukking en een tekening maken voor de klasbibliotheek.
• Voor leerlingen die moeite hebben, geef je een lijst met uitdrukkingen en bijbehorende plaatjes. Ze mogen de uitdrukking koppelen aan de juiste betekenis door te matchen.
• Verdiep de activiteit door leerlingen een kort verhaal te laten schrijven waarin ze drie uitdrukkingen op de juiste manier gebruiken. Laat ze daarna voorlezen en bespreek met de klas of de uitdrukkingen goed werden toegepast.

Kernbegrippen

uitdrukking	Een vaste combinatie van woorden waarvan de betekenis niet zomaar is af te leiden uit de losse woorden. Denk aan 'de kogel is door de kerk'.
letterlijke betekenis	De betekenis die je krijgt als je de woorden van een uitdrukking precies neemt zoals ze zijn. Bij 'een kat in het nauw' is dat een echte kat die geen uitweg meer ziet.
figuurlijke betekenis	De betekenis die de uitdrukking werkelijk bedoelt, die vaak iets anders is dan de letterlijke betekenis. Bij 'een kat in het nauw' betekent het iemand die in grote moeilijkheden zit.
context	De situatie of de woorden om een uitdrukking heen die helpen om de juiste, figuurlijke betekenis te begrijpen.