Informatica · Klas 6 VWO

Ideeën voor actief leren

Ethiek en Maatschappelijke Impact

Actief leren werkt bij dit onderwerp omdat leerlingen via concrete dilemma's en casestudies direct ervaren hoe abstracte ethische vraagstukken invloed hebben op hun eigen leven en de samenleving. Door hun standpunten te verdedigen en te toetsen in groepsverband, ontwikkelen ze kritische denkkracht die ze kunnen toepassen op technologie die ze dagelijks gebruiken.

• SLO Kerndoelen en Eindtermen
• SLO: Voortgezet onderwijs - Maatschappij
• SLO: Voortgezet onderwijs - Ethiek

• 35–60 min
• Duo's → Hele klas
• 4 activiteiten

Activiteit 01

• Socratisch gesprek
• 50 min · Kleine groepjes

Debatcirkel: Verantwoordelijkheid zelfrijdende auto

Verdeel de klas in teams van vier: twee voor de fabrikant verantwoordelijk, twee voor de bestuurder. Geef 10 minuten voorbereiding met feitenkaarten, voer een 20 minuten durend debat met wisselende sprekers. Eindig met een klassenstemming en reflectieronde.

Evalueer wie verantwoordelijk is als een zelfrijdende auto een ongeluk veroorzaakt.

Facilitatietip

Zorg bij de debatcirkel voor een veilige omgeving door duidelijke spreekbeurten in te plannen en leerlingen aan te moedigen om eerst met een buur te sparren voordat ze het grotere groep bespreken.

Waar je op moet letten

Start een klassengesprek met de vraag: 'Stel, een zelfrijdende auto veroorzaakt een dodelijk ongeluk. Wie draagt de primaire verantwoordelijkheid: de eigenaar, de fabrikant, de softwareontwikkelaar, of de overheid die de technologie goedkeurde? Onderbouw je antwoord met argumenten.' Laat leerlingen eerst individueel nadenken en daarna in kleine groepen discussiëren.

• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Sociaal Bewustzijn
• Relatievaardigheden

Activiteit 02

• Rollenspel
• 45 min · Kleine groepjes

Rollenspel: Transparantie leningalgoritme

Wijs rollen toe: bankmedewerker, klant, ethicusspecialist en jurist. Groepen spelen een hoorzitting na over een geweigerd krediet, met 15 minuten voorbereiding en 20 minuten optreden. De klas evalueert argumenten daarna.

Analyseer hoe transparant een algoritme moet zijn dat bepaalt of iemand een lening krijgt.

Facilitatietip

Geef tijdens het rollenspel expliciete rollenkaarten met argumenten en beperk de tijd per fase, zodat leerlingen gefocust blijven op de kern van transparantie en niet afdwalen in emotionele reacties.

Waar je op moet letten

Geef leerlingen een kaartje met de volgende stelling: 'Techbedrijven mogen ons gedrag via algoritmes beïnvloeden als dit leidt tot meer winst.' Vraag hen om op het kaartje een korte argumentatie te schrijven (maximaal 50 woorden) waarin ze aangeven of ze het hiermee eens of oneens zijn, en waarom.

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Sociaal Bewustzijn
• Zelfbewustzijn

Activiteit 03

• Socratisch gesprek
• 35 min · Duo's

Dilemmakaarten: Gedragsbeïnvloeding tech

Deel kaarten uit met scenario's zoals gepersonaliseerde feeds. In paren trekken leerlingen kaarten, kiezen een standpunt en verdedigen het in een korte pitch. Roteren voor nieuwe partners en debatteer.

Differentiëer in hoeverre tech-bedrijven ons gedrag mogen beïnvloeden via algoritmes.

Facilitatietip

Gebruik bij de dilemmaspelletjes een timer per kaart en laat leerlingen eerst individueel nadenken voordat ze in duo’s of kleine groepen hun keuzes bespreken, zodat iedereen betrokken is.

Waar je op moet letten

Toon een korte video (2-3 minuten) over een ethisch dilemma rondom AI (bijvoorbeeld gezichtsherkenning in openbare ruimtes). Vraag leerlingen vervolgens om in één zin te beschrijven welk kernbegrip uit de les (privacy, autonomie, bias, transparantie) hier het meest relevant is en waarom.

• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Sociaal Bewustzijn
• Relatievaardigheden

Activiteit 04

• Socratisch gesprek
• 60 min · Kleine groepjes

Groepsanalyse: Automatisering arbeidsmarkt

Vorm expertgroepen per sector (bijv. transport, zorg). Onderzoek impact van AI, bereid een presentatie voor met voor- en nadelen. Presenteer aan de klas voor Q&A.

Evalueer wie verantwoordelijk is als een zelfrijdende auto een ongeluk veroorzaakt.

Facilitatietip

Laat bij de groepsanalyse van de arbeidsmarkt leerlingen eerst een SWOT-analyse maken voordat ze hun bevindingen presenteren, zodat ze structuur hebben in hun argumentatie.

Waar je op moet letten

Start een klassengesprek met de vraag: 'Stel, een zelfrijdende auto veroorzaakt een dodelijk ongeluk. Wie draagt de primaire verantwoordelijkheid: de eigenaar, de fabrikant, de softwareontwikkelaar, of de overheid die de technologie goedkeurde? Onderbouw je antwoord met argumenten.' Laat leerlingen eerst individueel nadenken en daarna in kleine groepen discussiëren.

• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Sociaal Bewustzijn
• Relatievaardigheden

Enkele opmerkingen over deze eenheid onderwijzen

Ervaren docenten benadrukken dat het belangrijk is om leerlingen zelf te laten ontdekken hoe algoritmes hun gedrag beïnvloeden, in plaats van alleen theorie te bespreken. Gebruik hierbij authentieke voorbeelden zoals nepnieuws of aanbevelingssystemen die ze kennen. Vermijd technisch jargon en focus op de menselijke kant van de impact. Laat leerlingen ook kritisch kijken naar hun eigen rol als consument van technologie.

Succesvolle leerlingen kunnen ethische dilemma's rond algoritmes en AI benoemen, onderbouwen en afwegen tegen maatschappelijke belangen. Ze tonen inzicht in de rol van verantwoordelijkheid, transparantie en autonomie, en passen dit toe in realistische contexten zoals arbeidsmarktveranderingen en privacykwesties.

---

Pas op voor deze misvattingen

• Tijdens de casestudie-analyses in de debatcirkel horen leerlingen vaak de uitspraak: 'Algoritmes zijn altijd neutraal en objectief.'

  Tijdens de casestudie-analyses in de debatcirkel wijst u leerlingen op de trainingsdata van algoritmes en laat u hen zelf voorbeelden zoeken waar biases in algoritmes hebben geleid tot discriminatie, zoals bij lening- of sollicitatiebeslissingen.

• Tijdens het rollenspel over automatisering op de arbeidsmarkt horen leerlingen vaak de uitspraak: 'Automatisering leidt onvermijdelijk tot massaal banenverlies.'

  Tijdens de groepsanalyse van de arbeidsmarkt analyseert u samen met leerlingen historische voorbeelden van banen die verdwenen zijn en nieuwe zijn ontstaan, en laat u hen met concrete cijfers werken om de mythe van het onvermijdelijke banenverlies te ontkrachten.

• Tijdens het rollenspel over privacy horen leerlingen vaak de uitspraak: 'Privacy is minder belangrijk bij AI dan bij mensen.'

  Tijdens het rollenspel simuleert u een datalek met persoonlijke gegevens en vraagt u leerlingen om te reflecteren op de emotionele impact van het verliezen van controle over hun digitale identiteit, om de waarde van privacy tastbaar te maken.

---

Methodes gebruikt in dit overzicht

• Socratisch gesprek
• Rollenspel