De Rol van Omstanders en Redders

Actief leren werkt bij dit onderwerp omdat leerlingen door ervaring en interactie de complexiteit van morele keuzes beter begrijpen. Door zich in te leven in de rollen van omstander, dader en redder, zien ze direct hoe angst, groepsdruk en empathie hun beslissingen beïnvloeden. Deze benadering maakt abstracte ethische vraagstukken tastbaar en persoonlijk relevant.

• Klas 3 VWO
• De Moderne Wereld in Conflict en Verandering
• 4 activiteiten
• 30 min–50 min

Leerdoelen

1. Analyseren de psychologische en sociale factoren die individuen beïnvloedden om dader, omstander of helper te worden tijdens de Holocaust.
2. Verklaren de ethische dilemma's en de persoonlijke risico's die 'Rechtvaardigen onder de Volkeren' aangingen bij het redden van Joden.
3. Beoordelen de rol en verantwoordelijkheid van internationale organisaties en overheden ten opzichte van de Holocaust, gebruikmakend van historische bronnen.
4. Vergelijken de motivaties van daders, omstanders en redders door middel van casestudies van individuen tijdens de Holocaust.

Rollenspel

⏱ 45 min·Kleine groepjes

Rollenspel: Morele Keuzes

Verdeel de klas in groepen van vier. Elke groep krijgt een historisch scenario met rollen als omstander, dader en redder. Leerlingen spelen het na, bespreken keuzes en wisselen rollen. Sluit af met een klassenreflectie.

Voorbereiding & details

Analyseer de factoren die bepaalden of mensen daders, omstanders of redders werden tijdens de Holocaust.

Facilitatietip: Tijdens het rollenspel is het belangrijk om leerlingen eerst individueel te laten nadenken over hun keuze voordat ze in groepjes discussiëren, zodat stilte geen passiviteit wordt.

Setup: Open ruimte of herschikte tafels voor het naspelen van het scenario

Materials: Rolkaarten met achtergrondinformatie en doelen, Briefing van het scenario

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Sociaal Bewustzijn
• Zelfbewustzijn

Circuitmodel

⏱ 50 min·Kleine groepjes

Circuitmodel: Bronnen over Redders

Richt vier stations in met primaire bronnen: dagboeken, foto's en getuigenissen. Groepen rotëren, noteren motivaties en risico's. Elke groep presenteert één bron aan de klas.

Voorbereiding & details

Verklaar de moed en risico's die 'Rechtvaardigen onder de Volkeren' namen om Joden te redden.

Facilitatietip: Bij de stations over redders geef elk station een andere bron, zoals een dagboekfragment of een interview, en vraag leerlingen om de motieven van de redder in één zin samen te vatten.

Setup: Tafels/bureaus verspreid door het lokaal in 4-6 duidelijke stations

Materials: Instructiekaarten per station, Uiteenlopende materialen per opdracht, Timer voor de rotaties

• Onthouden
• Begrijpen
• Toepassen
• Analyseren
• Zelfmanagement
• Relatievaardigheden

Formeel debat

⏱ 40 min·Hele klas

Formeel debat: Omstandersverantwoordelijkheid

Verdeel in twee teams: voor- en tegenstanders van 'omstanders zijn medeplichtig'. Geef voorbereidingstijd met bronnen. Laat debatteren met jury van medeleerlingen.

Voorbereiding & details

Beoordeel de verantwoordelijkheid van de internationale gemeenschap ten aanzien van de Holocaust.

Facilitatietip: Bij het debat over omstandersverantwoordelijkheid zorg dat beide kanten evenveel spreektijd krijgen, en introduceer een neutrale voorzitter die de discussie structureert met gerichte vragen.

Setup: Twee teams tegenover elkaar, met zitplaatsen voor het publiek

Materials: Kaart met de debatstelling, Research-briefing voor elk team, Beoordelingsformulier (rubric) voor het publiek, Timer

• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Zelfmanagement
• Besluitvorming

Casusanalyse

⏱ 30 min·Duo's

Individuele Reflectie: Persoonlijke Keuze

Leerlingen lezen een redder-verhaal en schrijven een dagboekentry over hun eigen keuze in een vergelijkbaar scenario. Deel in paren en bespreek gemeenschappelijke thema's.

Voorbereiding & details

Analyseer de factoren die bepaalden of mensen daders, omstanders of redders werden tijdens de Holocaust.

Facilitatietip: Laat bij de individuele reflectie leerlingen eerst hun eigen ervaringen opschrijven, voordat ze de historische context erbij pakken, om hun persoonlijke kijk te verhelderen.

Setup: Groepjes aan tafels met het casusmateriaal

Materials: Case study-pakket (3-5 pagina's), Werkblad met analyse-kader, Presentatie-template

• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Besluitvorming
• Zelfmanagement

Dit onderwerp onderwijzen

Ervaren docenten benadrukken dat leerlingen vaak geneigd zijn om daders als slecht en redders als goed te bestempelen. Vermijd deze vereenvoudiging door leerlingen te laten zien dat de meeste mensen in situaties van druk handelden uit zelfbehoud, angst of overtuiging. Gebruik bronnen die de innerlijke strijd van individuen tonen, zoals brieven of getuigenissen, om stereotypen te doorbreken. Onderzoek wijst uit dat leerlingen moeilijke morele vraagstukken beter begrijpen als ze eerst hun eigen waarden onderzoeken voordat ze historische voorbeelden analyseren.

Wat je kunt verwachten

Succesvol leren zie je wanneer leerlingen kunnen uitleggen welke factoren de keuzes van mensen beïnvloeden en deze kunnen koppelen aan historische voorbeelden. Ze tonen empathie door zich te verplaatsen in de positie van anderen en kunnen hun eigen oordelen onderbouwen met bronnen en discussies. Een kritische houding waarbij ze stereotypen herkennen en nuance aanbrengen, is het einddoel.

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens het rollenspel 'Morele Keuzes' denken sommige leerlingen dat omstanders altijd onwetend waren.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Tijdens het rollenspel 'Morele Keuzes' geef je leerlingen de opdracht om in hun rolverdeling expliciet te benoemen wat ze wisten of vermoedden over de situatie, zodat de nuance van ontkenning en onwetendheid zichtbaar wordt.

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de stations over bronnen over redders worden redders vaak gezien als helden zonder twijfel.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Tijdens de stations over bronnen over redders vraag je leerlingen om in hun samenvattingen de angsten en twijfels van de redder te benoemen, bijvoorbeeld door te verwijzen naar hun eigen innerlijke strijd bij het lezen van de bronnen.

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens het debat 'Omstandersverantwoordelijkheid' wordt de invloed van de samenleving op individuele keuzes onderschat.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Tijdens het debat 'Omstandersverantwoordelijkheid' introduceer je een voorbeeld van groepsdruk in de klasomgeving, zoals een situatie waarin leerlingen samen een keuze moeten maken, om de invloed van de context te laten ervaren.

Toetsideeën

Discussievraag

Na de activiteit 'Rollenspel: Morele Keuzes' laat je leerlingen eerst individueel drie kernfactoren bedenken die iemands keuze beïnvloeden. Tijdens de groepsdiscussie vraag je hen om deze factoren te onderbouwen met voorbeelden uit hun rol of uit historische bronnen.

Uitgangskaart

Na de activiteit 'Stations: Bronnen over Redders' geef je leerlingen een kaartje met de naam van een historische figuur en vraag hen om één zin te schrijven die de belangrijkste motivatie van deze persoon verklaart, en één zin over de mogelijke gevolgen van hun keuze.

Snelle Controle

Tijdens de activiteit 'Debat: Omstandersverantwoordelijkheid' toon je een fictief scenario en vraag leerlingen om in één zin aan te geven wat een 'omstander' zou doen en in één zin wat een 'redder' zou doen. De antwoorden verzamel je om te zien of leerlingen de nuance tussen beide rollen begrijpen.

Uitbreidingen & ondersteuning

• Laat leerlingen die klaar zijn met het rollenspel een alternatief scenario bedenken waarin dezelfde personages een andere keuze maken, en bespreek welke factoren deze verandering mogelijk maken.
• Voor leerlingen die moeite hebben met de bronnenstations geef een samenvatting van de belangrijkste feiten per bron, maar laat ze zelf nog steeds de motieven van de redder formuleren.
• Verdiep de discussie over omstandersverantwoordelijkheid door leerlingen een korte tekst te laten schrijven over een moderne situatie waarin omstanders een rol spelen, en deze te vergelijken met historische voorbeelden.

Kernbegrippen

Omstander	Een persoon die getuige is van een gebeurtenis, zoals de Holocaust, maar niet actief ingrijpt om slachtoffers te helpen of de daders te stoppen.
Redder (Rechtvaardige onder de Volkeren)	Een niet-Joods persoon die tijdens de Holocaust grote persoonlijke risico's nam om Joden te beschermen en te redden van vervolging en vernietiging.
Dader	Een persoon die actief deelnam aan of medeplichtig was aan de vervolging, deportatie en moord op Joden en andere groepen tijdens de Holocaust.
Dehumanisering	Het proces waarbij een groep mensen als minder menselijk wordt voorgesteld, wat het gemakkelijker maakt om hen te discrimineren, te vervolgen of te doden.
Passiviteit	Het gedrag van het niet handelen of ingrijpen, zelfs wanneer men zich bewust is van onrecht of lijden, vaak uit angst, onverschilligheid of conformisme.