Filosofie · Klas 6 VWO

Ideeën voor actief leren

De Oorsprong van de Staat en het Sociaal Contract

Waarom gehoorzamen we eigenlijk de wet, en wat maakt een overheid legitiem? Dit hoofdstuk duikt in de klassieke contracttheorieën die proberen deze fundamentele vragen te beantwoorden.

• SLO Kerndoelen en Eindtermen
• Examenprogramma VWO Filosofie: Domein E - Sociale en politieke filosofie

• 30–50 min
• Duo's → Hele klas
• 3 activiteiten

Activiteit 01

• Formeel debat
• 50 min · Kleine groepjes

Formeel debat: De Ideale Staat

Verdeel de klas in drie groepen die elk de visie van Hobbes, Locke of Rousseau vertegenwoordigen. Laat hen een debat voeren over welk sociaal contract de beste basis vormt voor een rechtvaardige en stabiele samenleving.

Analyseer de natuurtoestand zoals beschreven door Hobbes en Locke en leg uit hoe deze leidt tot de vorming van een staat.

Facilitatietip

Geef elke groep een kaart met de kernpunten en belangrijkste citaten van hun filosoof om hen op weg te helpen.

Waar je op moet letten

Een 'exit ticket' aan het einde van de les waarin studenten in één zin het belangrijkste verschil tussen de natuurtoestand van Hobbes en Locke moeten uitleggen.

• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Zelfmanagement
• Besluitvorming

Activiteit 02

• Simulatiespel
• 45 min · Kleine groepjes

Sociaal Contract voor een Nieuwe Planeet

Studenten werken in groepen om een sociaal contract op te stellen voor een nieuwe kolonie op Mars. Ze moeten beslissen over rechten, plichten en de vorm van bestuur, en hun keuzes rechtvaardigen met argumenten van de besproken filosofen.

Vergelijk de concepten van het sociaal contract bij Locke en Rousseau, met speciale aandacht voor de soevereiniteit van het volk.

Facilitatietip

Stimuleer hen om expliciet te verwijzen naar de concepten natuurtoestand, soevereiniteit en de rol van de overheid.

Waar je op moet letten

Een essay waarin studenten de visies van Locke en Rousseau op volkssoevereiniteit vergelijken en beargumenteren welke visie het meest wenselijk is voor een moderne democratie.

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Sociaal Bewustzijn
• Besluitvorming

Activiteit 03

• Simulatiespel
• 30 min · Duo's

Analyse van de Grondwet

Studenten analyseren (delen van) de Nederlandse Grondwet en identificeren elementen die terug te voeren zijn op de ideeën van Locke (grondrechten) of Rousseau (soevereiniteit van het volk).

Evalueer de relevantie van de sociaalcontracttheorie voor het begrijpen van de legitimiteit van hedendaagse staten.

Facilitatietip

Zorg voor een vereenvoudigde of geannoteerde versie van de relevante grondwetsartikelen om de toegankelijkheid te vergroten.

Waar je op moet letten

Een checklist met kernbegrippen (natuurtoestand, soevereiniteit, etc.) waarbij studenten voor zichzelf aangeven in hoeverre ze het concept kunnen uitleggen en toepassen.

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Sociaal Bewustzijn
• Besluitvorming

Enkele opmerkingen over deze eenheid onderwijzen

Begin met het concept 'natuurtoestand' als een gedachte-experiment. Gebruik een herkenbaar scenario, zoals 'wat als je met de klas op een onbewoond eiland strandt?', om de kernideeën van Hobbes en Locke te introduceren. Visualiseer de argumenten met schema's op het bord die de stappen van natuurtoestand naar staat laten zien. Laat studenten vervolgens in duo's de verschillen en overeenkomsten tussen de denkers samenvatten voordat je Rousseau introduceert als een kritische reactie op zijn voorgangers.

Na deze lessen kunnen studenten de invloedrijke theorieën van Hobbes, Locke en Rousseau over de oorsprong van de staat uitleggen, vergelijken en kritisch evalueren in de context van onze huidige samenleving.

---

Pas op voor deze misvattingen

• De natuurtoestand was een echt historisch tijdperk waarin mensen leefden.

  De natuurtoestand is een gedachte-experiment, een hypothetische situatie zonder overheid, die filosofen gebruiken om de noodzaak en de juiste vorm van een staat te beredeneren. Het is geen beschrijving van een prehistorische realiteit.

• Het sociaal contract is een letterlijk, ondertekend document.

  Het sociaal contract is een metaforische overeenkomst. Het representeert de impliciete instemming van burgers om bepaalde vrijheden op te geven in ruil voor de bescherming en orde die de staat biedt.

• Hobbes was gewoon een pessimist die niet in mensen geloofde.

  Hoewel Hobbes een somber beeld van de menselijke natuur schetst, is zijn theorie een logische redenering. Hij stelt dat rationele individuen, uit puur eigenbelang, zouden instemmen met een absolute heerser om de 'oorlog van allen tegen allen' te vermijden, niet louter uit pessimisme.

---

Methodes gebruikt in dit overzicht

• Formeel debat
• Simulatiespel