Filosofie · Klas 6 VWO

Ideeën voor actief leren

Rechtvaardigheid: Klassieke en Moderne Theorieën

Daag uw leerlingen uit om na te denken over de fundamenten van onze samenleving. Dit onderwerp verbindt tijdloze filosofische vragen met de meest actuele politieke debatten van vandaag.

• SLO Kerndoelen en Eindtermen
• Examenprogramma VWO Filosofie: Domein E - Sociale en politieke filosofie

• 30–50 min
• Duo's → Hele klas
• 3 activiteiten

Activiteit 01

• Simulatiespel
• 45 min · Kleine groepjes

Simulatiespel: Ontwerp een Samenleving

Leerlingen worden in groepen verdeeld en krijgen de opdracht om, vanachter een hypothetische 'sluier van onwetendheid', de basisprincipes voor een nieuwe samenleving op te stellen. Ze weten niet welke positie (rijk, arm, gezond, ziek) ze zelf zullen innemen in deze nieuwe wereld.

Vergelijk Plato's concept van rechtvaardigheid in de ideale staat met de theorie van rechtvaardigheid als billijkheid van John Rawls.

Facilitatietip

Geef de groepen specifieke domeinen om over te beslissen, zoals gezondheidszorg, onderwijs en inkomen, om de discussie te sturen.

Waar je op moet letten

Geef leerlingen een korte, actuele nieuws-case en vraag hen in duo's te beargumenteren hoe Plato, Rawls en Nozick deze situatie zouden beoordelen.

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Sociaal Bewustzijn
• Besluitvorming

Activiteit 02

• Formeel debat
• 50 min · Hele klas

Formeel debat: Rawls versus Nozick

Organiseer een klassiek debat over een controversiële stelling, zoals 'Een progressieve inkomstenbelasting is een vorm van diefstal'. Wijs de ene helft van de klas de rol van Rawls' verdedigers toe en de andere helft die van Nozicks aanhangers.

Analyseer de 'sluier van onwetendheid' als gedachte-experiment en leg uit welke principes van rechtvaardigheid er volgens Rawls uit voortvloeien.

Facilitatietip

Zorg ervoor dat leerlingen hun argumenten baseren op de kernprincipes van de filosofen, niet alleen op persoonlijke meningen.

Waar je op moet letten

Een essay waarin de leerling de theorieën van Rawls en Nozick vergelijkt en vervolgens een beargumenteerde keuze maakt voor een van beide theorieën als basis voor de Nederlandse samenleving.

• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Zelfmanagement
• Besluitvorming

Activiteit 03

• Simulatiespel
• 30 min · Duo's

Moderniseer Plato's Polis

Laat leerlingen in duo's een moderne versie van Plato's ideale staat ontwerpen. Wie zijn de hedendaagse 'filosoof-koningen', 'wachters' en 'werkers' en hoe wordt deze driedeling gerechtvaardigd?

Evalueer de kritiek van Robert Nozick op herverdelende rechtvaardigheid en zijn verdediging van de minimale staat.

Facilitatietip

Stimuleer creativiteit, maar vraag leerlingen wel om hun keuzes filosofisch te onderbouwen met Plato's argumenten over kennis en de ziel.

Waar je op moet letten

Laat leerlingen een 'begrippen-matrix' invullen waarin ze de kernconcepten van de drie filosofen moeten definiëren en met elkaar in verband moeten brengen.

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Creëren
• Sociaal Bewustzijn
• Besluitvorming

Enkele opmerkingen over deze eenheid onderwijzen

Begin met een prikkelende vraag die de intuïties van leerlingen aanspreekt, bijvoorbeeld: 'Is het eerlijk dat de CEO van een bedrijf 100 keer meer verdient dan de schoonmaker?'. Gebruik deze casus als een rode draad om de verschillende theorieën te introduceren. Maak de abstracte 'sluier van onwetendheid' visueel en interactief met een klassensimulatie. Verhelder de complexe materie door de filosofen als personages in een debat op te voeren.

Na deze lessen kunnen leerlingen de invloedrijke theorieën over rechtvaardigheid van Plato, Rawls en Nozick uitleggen, kritisch vergelijken en toepassen op concrete maatschappelijke vraagstukken.

---

Pas op voor deze misvattingen

• Plato's ideale staat is democratisch, want het is voor het welzijn van iedereen.

  Plato was juist zeer kritisch op de democratie. Zijn ideale staat is een aristocratie, geregeerd door een kleine elite van filosoof-koningen die als enigen de ware kennis bezitten. Rechtvaardigheid is voor hem niet gelijkheid, maar een strikte hiërarchie waarin iedereen zijn natuurlijke plaats inneemt.

• De 'sluier van onwetendheid' betekent dat mensen dom en onwetend zijn.

  De 'sluier van onwetendheid' is geen beschrijving van echte mensen, maar een gedachte-experiment. Het is een hypothetische situatie waarin rationele mensen tijdelijk onwetend zijn over hun eigen positie in de samenleving, om zo onpartijdige en eerlijke principes van rechtvaardigheid te kunnen kiezen.

• Rawls wil dat iedereen precies evenveel heeft (strikte gelijkheid).

  Rawls staat sociale en economische ongelijkheid toe, mits deze ongelijkheid in het voordeel is van de minstbedeelden in de samenleving (het 'verschilprincipe'). Zijn theorie is geen pleidooi voor communisme, maar voor een verzorgingsstaat met een sterk sociaal vangnet.

---

Methodes gebruikt in dit overzicht

• Simulatiespel
• Formeel debat