Hexagonaal denken

Hexagonaal denken als klaslokaalmethodologie werd populair in het VK in de late jaren 2000 en vroege 2010, hoewel de intellectuele wortels teruggaan tot de algemene systeemtheorie en het concept mapping-werk van David Ausubel in de jaren 1960. De zeshoekige vorm is niet louter esthetisch. Anders dan rechthoekige kaartjes of Post-it notes delen zeshoeken kanten aan zes zijden, waardoor een visuele structuur ontstaat die in alle richtingen relatie en verbinding impliceert. Als je twee zeshoeken naast elkaar legt, beweer je al dat de concepten die ze vertegenwoordigen verbonden zijn: de plaatsing is een claim die rechtvaardiging vereist.

Hexagonaal denken gebruikt zeshoekige kaartjes waarop leerlingen concepten schrijven, en vraagt hen die kaartjes te rangschikken op een manier die verbanden zichtbaar maakt. Twee hexagons die een rand delen, hebben een verband, en de leerling moet dat verband kunnen uitleggen.

De zeshoek is niet willekeurig. Zes zijden betekent dat elk concept maximaal zes directe verbanden kan hebben. Dat dwingt leerlingen tot keuzes en prioritering: niet elk verband is even sterk of even relevant. Het resultaat is een soort conceptuele kaart die het denken van de leerling zichtbaar maakt.

Wat de methode onderscheidt van gewone mindmapping is het collaboratieve karakter en de fysieke manipuleerbaarheid. Leerlingen schuiven kaartjes heen en weer, testen verbanden, overtuigen elkaar. Dat gesprek , 'waarom leg jij klimaatverandering naast industrialisering?' , is zelf het leren.

De ontwikkeling van dwarsverbindingen , verbindingen tussen takken van de kaart die niet hiërarchisch gerelateerd zijn , is het intellectueel meest veeleisende deel van de activiteit. Een leerling die een nette hiërarchische boom opbouwt vanuit een centraal concept, heeft georganiseerde kennis aangetoond. Een leerling die ontdekt dat een concept in de tak 'economische oorzaken' ook verbonden is met een concept in de tak 'sociale gevolgen', en die kan verwoorden waarom, heeft een diepgaander begrip aangetoond van het onderwerp als systeem in plaats van als verzameling afzonderlijke domeinen.

In het Nederlandse curriculum past hexagonaal denken goed bij vakken die vragen om systemisch denken: Aardrijkskunde (klimaatsystemen, ruimtelijke ordening), Biologie (ecosystemen, evolutie), Maatschappijleer (politieke systemen). Het sluit aan bij de hogere-denkvaardigheden die het SLO beschrijft als essentieel voor de 21e eeuw: analyseren, synthetiseren, evalueren.

Hexagonaal denken werkt bijzonder goed als pre-assessment, als consolidatie-activiteit halverwege de eenheid en als synthese aan het einde van de eenheid. Als pre-assessment onthult het de structuur van voorkennis vóór de instructie. Als activiteit halverwege de eenheid laat het zien hoe nieuwe kennis integreert met bestaande kaders. Als activiteit aan het einde van de eenheid demonstreert het de conceptuele architectuur die leerlingen hebben opgebouwd. Het driemaal uitvoeren van dezelfde hexagonale kaart gedurende een eenheid en ze vergelijken vertelt een krachtig verhaal van leren.