Figuurlijk taalgebruik

Actief leren werkt hier omdat figuurlijk taalgebruik voor kinderen abstract is. Door te tekenen, raden en zelf maken, verankeren ze de betekenis in hun eigen ervaringen. Bewegende en interactieve opdrachten maken het verschil tussen letterlijk en figuurlijk tastbaar.

• Groep 4
• Taalavontuur en Tekstplezier: Nederlands Groep 4
• 4 activiteiten
• 15 min–45 min

Leerdoelen

1. Verklaren de figuurlijke betekenis van minimaal drie uitdrukkingen en gezegden uit de lesstof, met eigen woorden.
2. Identificeren de letterlijke betekenis van een uitdrukking en visualiseren deze door middel van een tekening.
3. Vergelijken de figuurlijke en letterlijke betekenis van een spreekwoord, en benoemen het verschil in context.
4. Creëren een korte zin of dialoog waarin een geleerde uitdrukking correct figuurlijk wordt toegepast.

Gallery Walk

⏱ 25 min·Duo's

Paarwerk: Letterlijk tekenen

Deel uitdrukkingenkaarten uit zoals 'op zijn tenen lopen'. In paren tekenen leerlingen eerst de letterlijke betekenis, dan de figuurlijke. Ze bespreken en presenteren het verschil aan de klas.

Voorbereiding & details

Wat bedoelt iemand als hij zegt dat hij 'de draak met je steekt'?

Facilitatietip: Tijdens het paarwerk tekenen, loop rond en vraag leerlingen om hardop te verwoorden waarom hun tekening bij de letterlijke of figuurlijke betekenis past.

Setup: Vrije wanden of tafels langs de randen van het lokaal

Materials: Groot papier of posters, Markers, Plakbriefjes voor feedback

• Begrijpen
• Toepassen
• Analyseren
• Creëren
• Relatievaardigheden
• Sociaal Bewustzijn

Gallery Walk

⏱ 45 min·Kleine groepjes

Stationsrotatie: Gezegden raden

Richt vier stations in met gezegden: tekenen, rollenspel, synoniemen zoeken en verhaalbedenken. Groepen draaien elke 10 minuten en noteren betekenissen. Sluit af met klassenquiz.

Voorbereiding & details

Waarom gebruiken mensen soms moeilijke uitdrukkingen in plaats van gewone woorden?

Facilitatietip: Bij de stationsrotatie, geef duidelijke voorbeelden van gezegden die al bekend zijn, zodat leerlingen vertrouwen opbouwen voordat ze nieuwe ontdekken.

Setup: Vrije wanden of tafels langs de randen van het lokaal

Materials: Groot papier of posters, Markers, Plakbriefjes voor feedback

• Begrijpen
• Toepassen
• Analyseren
• Creëren
• Relatievaardigheden
• Sociaal Bewustzijn

Gallery Walk

⏱ 30 min·Hele klas

Hele klas: Eigen gezegde maken

Vertel een situatie, laat de klas een figuurlijk gezegde bedenken of kiezen. Stem af en gebruik het in een groepsverhaal. Herhaal met variaties voor herhaling.

Voorbereiding & details

Kun je een tekening maken van de letterlijke betekenis van een spreekwoord?

Facilitatietip: Laat bij het maken van eigen gezegden leerlingen eerst een bestaand gezegde herhalen, zodat ze de structuur begrijpen voordat ze zelf iets bedenken.

Setup: Vrije wanden of tafels langs de randen van het lokaal

Materials: Groot papier of posters, Markers, Plakbriefjes voor feedback

• Begrijpen
• Toepassen
• Analyseren
• Creëren
• Relatievaardigheden
• Sociaal Bewustzijn

Gallery Walk

⏱ 15 min·Individueel

Individueel: Dagboekuitdrukking

Leerlingen kiezen een gezegde uit de les en schrijven een korte zin met figuurlijke betekenis in hun taaldagboek. Volgende les delen ze met een maatje.

Voorbereiding & details

Wat bedoelt iemand als hij zegt dat hij 'de draak met je steekt'?

Facilitatietip: Tijdens het dagboek schrijven, geef een lijstje met voorbeelduitdrukkingen, zodat leerlingen een keuze hebben en niet vastlopen op het bedenken.

Setup: Vrije wanden of tafels langs de randen van het lokaal

Materials: Groot papier of posters, Markers, Plakbriefjes voor feedback

• Begrijpen
• Toepassen
• Analyseren
• Creëren
• Relatievaardigheden
• Sociaal Bewustzijn

Dit onderwerp onderwijzen

Begin met concrete voorbeelden uit de belevingswereld van kinderen, zoals prentenboeken of liedjes. Vermijd abstracte uitleg over metaforen; focus op het verschil tussen letterlijk en figuurlijk door te vergelijken. Herhaal gezegden in verschillende contexten, zodat leerlingen patronen herkennen. Laat leerlingen zelf ontdekken door vragen te stellen als: 'Wat valt je op aan deze zin?' of 'Waarom zou iemand dit zeggen?'

Wat je kunt verwachten

Succesvol leren ziet eruit als leerlingen een gezegde herkennen, de figuurlijke betekenis kunnen uitleggen en zelf een voorbeeld bedenken. Ze gebruiken hun woordenschat bewust in gesprekken en teksten. Fouten in de betekenis worden gecorrigeerd met contextuele uitleg.

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens het paarwerk Letterlijk tekenen, denken leerlingen dat 'de draak steken met iemand' echt een draak betreft.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Geef de leerlingen de opdracht om de letterlijke betekenis te tekenen op de ene helft van het papier en de figuurlijke betekenis op de andere helft. Bespreek daarna hoe de context in het gezegde de betekenis bepaalt.

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de Stationsrotatie Gezegden raden, geloven leerlingen dat figuurlijk taalgebruik alleen voor volwassenen is.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Kies voor de stations gezegden die kinderen kennen, zoals 'iemand in de maling nemen' of 'met de deur in huis vallen'. Laat ze in tweetallen raden en uitleggen, zodat ze zien dat het alledaags is.

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de activiteit Hele klas Eigen gezegde maken, zien leerlingen gezegden als vaste formules zonder ruimte voor variatie.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Geef leerlingen de opdracht om een bestaand gezegde aan te passen, bijvoorbeeld 'De kat uit de boom kijken' wordt 'De hond uit de mand kijken'. Bespreek hoe kleine veranderingen de betekenis beïnvloeden.

Toetsideeën

Uitgangskaart

Na de activiteit Paarwerk Letterlijk tekenen, geef elk tweetal een kaartje met een gezegde. Laat hen de letterlijke betekenis tekenen en de figuurlijke betekenis kort uitleggen op het kaartje.

Snelle Controle

Tijdens de Stationsrotatie Gezegden raden, loop rond en vraag leerlingen om hardop te verwoorden hoe ze het gezegde hebben geraden en wat de betekenis is.

Discussievraag

Na de activiteit Hele klas Eigen gezegde maken, bespreek met de klas welke gezegden het meest origineel waren en waarom. Vraag leerlingen om te reflecteren op hoe ze de betekenis van gezegden hebben ontdekt.

Uitbreidingen & ondersteuning

• Laat leerlingen die klaar zijn een eigen stripverhaal maken waarbij ze drie gezegden gebruiken en uitleggen.
• Geef leerlingen die moeite hebben een lijstje met gezegden en hun betekenis, zodat ze kunnen matchen voordat ze zelf iets bedenken.
• Onderzoek samen met de klas hoe gezegden in andere talen worden gezegd en vergelijk de betekenis.

Kernbegrippen

uitdrukking	Een groep woorden die samen een betekenis hebben die anders is dan de losse woorden. Bijvoorbeeld: 'de kogel is door de kerk'.
gezegde	Een vaste manier van zeggen, vaak met een figuurlijke betekenis die niet letterlijk genomen moet worden. Bijvoorbeeld: 'een kat in de zak kopen'.
letterlijke betekenis	De betekenis die de woorden hebben als je ze precies neemt zoals ze zijn, zonder verborgen betekenis.
figuurlijke betekenis	De betekenis die achter de woorden schuilt, die niet letterlijk is maar een beeldende voorstelling geeft. Bijvoorbeeld: 'een appeltje voor de dorst' betekent sparen voor later.