Oude Verhalen in Nieuwe Jassen (17e en 18e Eeuw)

Actief leren werkt bij dit onderwerp omdat leerlingen door vergelijkingen, discussies en creatief werk de verbinding tussen oud en nieuw zelf ontdekken. Door klassieke verhalen om te zetten in eigen contexten, ervaren ze hoe mythen tijdloos en tegelijkertijd contextgebonden zijn. Dit versterkt zowel hun analytische als hun creatieve vermogen.

• Klas 5 VWO
• Taalbeheersing en Literaire Analyse: De Kracht van het Woord
• 4 activiteiten
• 20 min–35 min

Leerdoelen

1. Analyseer hoe specifieke klassieke mythen, zoals de sage van Orpheus en Eurydice of het verhaal van Icarus, worden bewerkt en getransformeerd in Nederlandse literaire teksten uit de 17e en 18e eeuw.
2. Vergelijk de thematische en stilistische keuzes van twee verschillende Nederlandse auteurs die zich lieten inspireren door dezelfde klassieke bron.
3. Evalueer de functie van de klassieke intertekst in een 17e- of 18e-eeuws werk, met aandacht voor de aanpassing aan de eigen context (bijvoorbeeld calvinisme of verlichting).
4. Classificeer de retorische middelen die worden ingezet om klassieke thema's en personages te actualiseren voor een 17e- of 18e-eeuws publiek.
5. Synthetiseer de bevindingen over de hergebruik van klassieke mythen tot een korte analyse van de literaire en culturele relevantie van deze praktijk in de betreffende periode.

Legpuzzelmethode

⏱ 25 min·Duo's

Paarwerk: Mythe Vergelijken

Deel een Griekse mythe en een 17e-eeuwse adaptatie uit, zoals Ovidius en Vondel. Leerlingen markeren in paren overeenkomsten, verschillen en aanpassingen, en noteren redenen voor veranderingen. Sluit af met een korte presentatie per paar.

Voorbereiding & details

Welke bekende verhalen uit de oudheid ken je?

Facilitatietip: Geef bij de mythevergelijking concrete voorbeelden uit Vondels werk en Ovidius’ Metamorphosen met dezelfde kleurcode voor gemakkelijke analyse.

Setup: Flexibele opstelling voor het hergroeperen

Materials: Informatiepakketten voor de expertgroepen, Format voor aantekeningen, Grafische organizer voor de samenvatting

• Begrijpen
• Analyseren
• Evalueren
• Relatievaardigheden
• Zelfmanagement

Legpuzzelmethode

⏱ 35 min·Kleine groepjes

Small Groups: Tijdslijn Maken

Groepen krijgen kaarten met mythen en 17e-18e eeuwse werken. Ze rangschikken chronologisch op een poster, tekenen verbindingen en voegen uitleg toe over gebruik. Presenteer aan de klas.

Voorbereiding & details

Hoe werden deze oude verhalen gebruikt in de literatuur van de 17e en 18e eeuw?

Facilitatietip: Bij de tijdslijnactiviteit beperk de groepjes tot 3 leerlingen en geef elk groepje een specifiek tijdvak om diepte in plaats van breedte te waarborgen.

Setup: Flexibele opstelling voor het hergroeperen

Materials: Informatiepakketten voor de expertgroepen, Format voor aantekeningen, Grafische organizer voor de samenvatting

• Begrijpen
• Analyseren
• Evalueren
• Relatievaardigheden
• Zelfmanagement

Legpuzzelmethode

⏱ 20 min·Hele klas

Whole Class: Key Questions Ronde

Start met brainstorm op het bord over bekende oudheidverhalen. Bespreek in hele klas hoe deze in 17e-18e eeuw werden gebruikt en waarom, met stemmen of exit-tickets voor betrokkenheid.

Voorbereiding & details

Waarom vonden schrijvers het belangrijk om deze oude verhalen te gebruiken?

Facilitatietip: Stuur tijdens de key questions ronde leerlingen aan met vervolgvragen zoals: 'Wat herken je uit de mythe in dit citaat?' of 'Welke waarde zou dit verhaal in de 17e eeuw hebben gehad?'

Setup: Flexibele opstelling voor het hergroeperen

Materials: Informatiepakketten voor de expertgroepen, Format voor aantekeningen, Grafische organizer voor de samenvatting

• Begrijpen
• Analyseren
• Evalueren
• Relatievaardigheden
• Zelfmanagement

Legpuzzelmethode

⏱ 30 min·Individueel

Individueel: Eigen Adaptatie

Leerlingen kiezen een mythe en herschrijven een fragment in 18e-eeuwse stijl, met aandacht voor context. Deel vrijwillig en bespreek in plenair.

Voorbereiding & details

Welke bekende verhalen uit de oudheid ken je?

Facilitatietip: Bij de individuele adaptatie geef duidelijke criteria voor een goede mythebewerking, zoals een eigen inleiding of een moderne setting.

Setup: Flexibele opstelling voor het hergroeperen

Materials: Informatiepakketten voor de expertgroepen, Format voor aantekeningen, Grafische organizer voor de samenvatting

• Begrijpen
• Analyseren
• Evalueren
• Relatievaardigheden
• Zelfmanagement

Dit onderwerp onderwijzen

Benadruk bij dit onderwerp dat leerlingen leren omgaan met intertekstualiteit door eerst de originele mythe te bestuderen voordat ze de adaptatie analyseren. Vermijd dat leerlingen alleen naar oppervlakkige gelijkenissen kijken; moedig ze aan om te zoeken naar de kern van het verhaal en de culturele vertaling. Onderzoek toont aan dat leerlingen beter begrijpen waarom mythen worden hergebruikt als ze zelf een adaptatie maken.

Wat je kunt verwachten

Succesvolle leerlingen herkennen klassieke mythen in 17e- en 18e-eeuwse teksten, kunnen uitleggen waarom auteurs deze hergebruikten en passen een mythe zelf aan in een moderne setting. Ze gebruiken bronnen om argumenten te onderbouwen en tonen aan dat ze de morele of sociale relevantie van deze verhalen begrijpen.

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de activiteit 'Mythes Vergelijken' denken leerlingen dat schrijvers oude verhalen kopieerden zonder eigen toevoegingen.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Geef elk groepje een tabel met kolommen voor 'originele mythe', 'bewerking door Vondel' en 'eigen toevoegingen', zodat leerlingen gedwongen worden om verschillen te benoemen en te benoemen wat de auteur toevoegt aan de context van zijn tijd.

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de 'Tijdslijn Maken' groepjes geloven leerlingen dat mythen alleen werden gebruikt voor amusement.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Laat de groepjes tijdens de discussie specifiek zoeken naar voorbeelden waar mythen werden gebruikt voor morele lessen of politieke kritiek, zoals in Bredero’s toneelstukken of in tijdschriften uit de Verlichting.

Veelvoorkomende misvatting

Tijdens de activiteit 'Key Questions Ronde' denken leerlingen dat 17e-18e-eeuwse literatuur geen verbinding had met de oudheid.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Geef elk groepje een set kaartjes met titels van klassieke werken en hun adaptaties, en laat ze tijdens de ronde de kaartjes koppelen om de directe link zichtbaar te maken.

Toetsideeën

Uitgangskaart

Na de activiteit 'Mythes Vergelijken' geef je leerlingen een korte passage uit een 17e- of 18e-eeuws werk dat een klassieke mythe bewerkt. Vraag hen één zin te schrijven waarin ze identificeren welke mythe het betreft en één zin waarin ze uitleggen hoe de mythe is aangepast aan de nieuwe context.

Discussievraag

Tijdens de activiteit 'Tijdslijn Maken' stel je de vraag: 'Waarom zouden schrijvers in de 17e en 18e eeuw, met hun eigen complexe maatschappij, zich nog steeds aangetrokken voelen tot verhalen uit de oudheid?' Laat leerlingen in kleine groepen brainstormen en hun ideeën delen, waarbij ze specifieke redenen zoals universele thema's, morele lessen of de prestige van klassieke auteurs aanhalen.

Snelle Controle

Na de activiteit 'Key Questions Ronde' toon je een afbeelding van een bekend klassiek kunstwerk (bijvoorbeeld Icarus die valt) en een citaat uit een 17e-eeuws gedicht dat hierop lijkt te verwijzen. Vraag leerlingen om in één zin de link tussen beide te benoemen en één woord te kiezen dat de kern van de thematiek van beide werken samenvat.

Uitbreidingen & ondersteuning

• Challenge: Laat leerlingen een mythe omzetten in een moderne format, zoals een podcastaflevering of een Instagram-story met tekstballonnen, inclusief een toelichting op hun keuzes.
• Scaffolding: Geef leerlingen die moeite hebben een lijst met mogelijke adaptatiestrategieën, zoals 'verander de setting', 'voeg een moderne figuur toe' of 'focus op een ander thema'.
• Deeper exploration: Laat leerlingen onderzoeken hoe eenzelfde mythe in verschillende culturen (bijv. Griekenland, Nederland, Japan) wordt geadapteerd en presenteer de bevindingen in een mini-college van 3 minuten.

Kernbegrippen

Intertekstualiteit	Het fenomeen dat teksten verwijzen naar andere teksten, bewust of onbewust, en daardoor betekenis krijgen of veranderen.
Adaptatie	Het proces waarbij een bestaand verhaal, mythe of thema wordt aangepast aan een nieuwe context, tijd of doelgroep.
Mythologische allusie	Een indirecte verwijzing naar een figuur, gebeurtenis of verhaal uit de klassieke mythologie om een bepaald effect te bereiken.
Theocentrisme vs. Antropocentrisme	De verschuiving van een wereldbeeld waarin God centraal staat (theocentrisme) naar een wereldbeeld waarin de mens centraal staat (antropocentrisme), kenmerkend voor de Verlichting.
Moraliteit	De principes of gewoonten die betrekking hebben op goed en kwaad, vaak een belangrijk thema in klassieke mythen en hun bewerkingen.