Gegevens en Privacy

Actief leren werkt bij dit onderwerp omdat leerlingen vaak abstracte regels en risico’s pas begrijpen als ze deze direct ervaren. Door zelf gegevens te analyseren, dilemma’s te doorleven en regels toe te passen op hun eigen digitale wereld, wordt privacy niet langer een abstract concept maar een tastbare realiteit.

• Klas 6 VWO
• Informatica Meesterschap: Van Algoritme tot Maatschappij
• 4 activiteiten
• 25 min–40 min

Leerdoelen

1. Analyseren welke soorten persoonlijke gegevens online worden verzameld door bedrijven en overheden.
2. Evalueren van de potentiële risico's verbonden aan het delen van persoonlijke gegevens, zoals identiteitsdiefstal en profiling.
3. Verklaren van de belangrijkste rechten en plichten onder de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) met betrekking tot persoonsgegevens.
4. Vergelijken van verschillende scenario's van gegevensgebruik en de ethische implicaties daarvan beoordelen.

⏱ 30 min·Kleine groepjes

Groepsdiscussie: Jouw Data Voetafdruk

Deel leerlingen in kleine groepen. Laat hen een lijst maken van apps en sites die ze gebruiken, en noteer welke persoonlijke data verzameld worden en door wie. Elke groep presenteert drie voorbeelden en bespreekt risico's.

Voorbereiding & details

Welke gegevens over jou worden online verzameld en door wie?

Facilitatietip: Tijdens de groepsdiscussie 'Jouw Data Voetafdruk' moet je leerlingen aanmoedigen om persoonlijke voorbeelden te delen; dat maakt de abstracte risico’s direct relevant.

Rollenspel

⏱ 25 min·Duo's

Rollenspel: Privacy Dilemma

Formeer paren: één als gebruiker, één als bedrijf. Het bedrijf vraagt data voor een 'gratis' dienst; de gebruiker reageert met AVG-rechten. Wissel rollen en bespreek in de klas wat effectief was.

Voorbereiding & details

Waarom is het belangrijk om voorzichtig te zijn met het delen van persoonlijke gegevens?

Facilitatietip: Bij het rollenspel 'Privacy Dilemma' is het essentieel om de regels van de AVG zichtbaar te maken op een poster naast de speeltafel, zodat leerlingen direct kunnen teruggrijpen op de wetgeving.

Setup: Open ruimte of herschikte tafels voor het naspelen van het scenario

Materials: Rolkaarten met achtergrondinformatie en doelen, Briefing van het scenario

• Toepassen
• Analyseren
• Evalueren
• Sociaal Bewustzijn
• Zelfbewustzijn

⏱ 35 min·Individueel

Data-Audit: App Check

Individueel scannen leerlingen privacy-instellingen van drie apps op hun telefoon. Noteer toestemmingen en risico's. Deel bevindingen in kleine groepen en maak een klaslijst met tips.

Voorbereiding & details

Wat zijn je rechten als het gaat om je eigen gegevens?

Facilitatietip: Laat leerlingen tijdens de 'Data-Audit: App Check' eerst zelf apps kiezen die ze dagelijks gebruiken, zodat de analyse direct raakt aan hun eigen levens.

⏱ 40 min·Kleine groepjes

Posteractie: Privacy Regels

In kleine groepen ontwerpen leerlingen posters met sleutelrechten uit de AVG en waarschuwingen voor data-deling. Presenteer en stem op de beste voor de schoolgang.

Voorbereiding & details

Welke gegevens over jou worden online verzameld en door wie?

Facilitatietip: Geef bij de posteractie 'Privacy Regels' duidelijke voorbeelden van AVG-rechten die leerlingen kunnen visualiseren, zoals het recht op inzage of rectificatie.

Dit onderwerp onderwijzen

Onderwijs over privacy werkt het beste als je leerlingen eerst hun eigen ervaringen laat onderzoeken voordat je de regels uitlegt. Vermijd abstracte uitleg over AVG-artikelen; begin met concrete voorbeelden en bouw daar de wetgeving omheen. Onderzoek toont aan dat leerlingen pas begrip ontwikkelen als ze zelf de gevolgen van datagebruik ervaren, niet door alleen naar filmpjes te kijken.

Wat je kunt verwachten

Succesvolle leerlingen kunnen uitleggen welke persoonlijke gegevens online worden verzameld, herkennen welke rechten ze hebben op basis van de AVG en maken bewuste keuzes in het delen van gegevens. Ze tonen begrip door voorbeelden te koppelen aan eigen ervaringen en ethische dilemma’s te benoemen.

Pas op voor deze misvattingen

Veelvoorkomende misvatting

Online data is anoniem en niet traceerbaar.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Tijdens de groepsdiscussie 'Jouw Data Voetafdruk' laat je leerlingen voorbeelden delen van hoe bedrijven via cookies en IP-adressen toch een profiel van hen maken. Gebruik hun eigen ervaringen om te laten zien dat anonimiteit zelden bestaat.

Veelvoorkomende misvatting

Bedrijven mogen alles doen met mijn data als ik het geef.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Tijdens het rollenspel 'Privacy Dilemma' speel je een scenario waarin een bedrijf een app wil updaten met nieuwe toestemmingen. Laat leerlingen met behulp van de AVG-regels bepalen of dit mag en wat hun rechten zijn.

Veelvoorkomende misvatting

Privacy is alleen belangrijk voor beroemdheden of oude mensen.

Wat je in plaats daarvan kunt onderwijzen

Tijdens de posteractie 'Privacy Regels' vraag je leerlingen om hun eigen digitale voetafdruk in kaart te brengen. Bespreek daarna welke risico’s elke leeftijdsgroep loopt, zodat ze zien dat privacy voor iedereen relevant is.

Toetsideeën

Discussievraag

Na de groepsdiscussie 'Jouw Data Voetafdruk' stel je de vraag: 'Stel je voor dat een app die je dagelijks gebruikt, plotseling toegang wil tot je contactenlijst en microfoon. Welke gegevens zouden ze kunnen verzamelen en waarom zou je hier voorzichtig mee moeten zijn?' Laat leerlingen in kleine groepen discussiëren en de belangrijkste zorgen noteren.

Uitgangskaart

Na de Data-Audit 'App Check' geef je elke leerling een kaartje met een van de volgende scenario’s: 'Een online winkel vraagt om je geboortedatum voor een kortingscode.' of 'Een game-app vraagt om je locatiegegevens.' Vraag leerlingen om één zin te schrijven waarin ze uitleggen welk AVG-principe hierbij een rol speelt en waarom voorzichtigheid geboden is.

Snelle Controle

Tijdens de posteractie 'Privacy Regels' toon je een korte video (2-3 minuten) over een datalek of profiling. Vraag leerlingen om in één zin te benoemen welk recht van de betrokkene hier mogelijk geschonden is en wat de mogelijke gevolgen zijn.

Uitbreidingen & ondersteuning

• Challenge: Laat leerlingen een nieuwsartikel zoeken over een datalek en een poster maken waarin ze uitleggen welk AVG-recht geschonden is en hoe dit in de toekomst voorkomen kan worden.
• Scaffolding: Geef leerlingen die moeite hebben een checklist met stappen om een app te analyseren, zoals 'Kijk naar de privacyverklaring' en 'Controleer welke toestemmingen nodig zijn'.
• Deeper: Organiseer een debat waarin leerlingen de standpunten van bedrijven, overheden en burgers tegenover elkaar zetten rondom een specifiek datagebruik, zoals gezichtsherkenning.

Kernbegrippen

Persoonsgegeven	Informatie die direct of indirect naar een identificeerbare natuurlijke persoon verwijst. Denk aan naam, adres, e-mailadres, maar ook IP-adressen of locatiegegevens.
Privacy	Het recht van een individu om controle te hebben over de verzameling, het gebruik en de verspreiding van zijn of haar persoonlijke gegevens.
AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming)	Europese wetgeving die regels stelt aan de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de privacy van burgers.
Profiling	Het automatisch verwerken van persoonsgegevens om bepaalde persoonlijke aspecten van een individu te beoordelen, met name om persoonlijke voorkeuren, interesses en gedrag te analyseren of te voorspellen.
Toestemming	Een duidelijke, vrijwillige en geïnformeerde instemming van de betrokkene voor de verwerking van zijn of haar persoonsgegevens voor specifieke doeleinden.