Iedere leraar kent het gevoel: je staat voor de klas met een vaag idee van wat je wilt bereiken, maar zonder helder plan over hoe je daar komt. Of andersom: je hebt een uitgebreid lesplan geschreven dat uiteindelijk in een la verdwijnt. Beide scenario's zijn herkenbaar, en allebei zijn ze te voorkomen.
Een goed lesplan is geen bureaucratisch vinkje op een lijst. Het is een denkgereedschap dat je dwingt na te denken over wat je wilt dat leerlingen leren, hoe je dat kunt bereiken, en hoe je weet of het gelukt is. In dit artikel loop je in zeven concrete stappen door het proces van lesontwerp, met specifieke aandacht voor de Nederlandse onderwijscontext.
Wat is een lesplan en waarom is het essentieel?
Een lesplan is een schriftelijke voorbereiding van een les, waarin je leerdoelen, werkvormen, tijdsplanning en evaluatiemomenten vastlegt. Het begrip klinkt eenvoudig, maar in de Nederlandse praktijk bestaat er een opvallende spanning.
Aan de ene kant kent ons onderwijssysteem docenten veel autonomie toe. Scholen bepalen zelf hoe ze hun onderwijsprogramma inrichten, zolang ze maar aan de nationale kerndoelen voldoen. Het bijhouden van gedetailleerde lesplannen behoort in de meeste gevallen niet tot de wettelijk verplichte taken van een leraar.
Aan de andere kant kan intensief en collaboratief lesontwerp, zoals de Lesson Study-methodologie, een krachtig middel zijn voor professionele ontwikkeling en verbetering van onderwijskwaliteit.
De Onderwijsinspectie verplicht geen gedetailleerde lesplannen. Die vrijheid is waardevol, maar vraagt ook om bewuste keuzes over hoe je je onderwijs vormgeeft.
De praktijk is complexer dan de theorie. Administratieve lasten en tijdgebrek zijn reële factoren die bepalen hoeveel leraren kunnen investeren in lesvoorbereiding — iets wat veel leraren herkennen uit hun dagelijkse praktijk.
Het lesplan heeft dus twee functies: als persoonlijk denkgereedschap vóór de les, en als kwaliteitsinstrument waarmee je je eigen onderwijs kunt evalueren en verbeteren. Je hoeft het niet in te leveren. Je maakt het voor jezelf.
De 7 stappen naar een krachtig lesontwerp
Een effectief lesplan hoeft niet uitputtend te zijn. Deze zeven stappen vormen een bewezen raamwerk dat je naar eigen behoefte kunt uitbreiden of comprimeren.
Stap 1: Formuleer SMART-leerdoelen
Alles begint met de vraag: wat moet een leerling aan het einde van deze les kunnen, weten of begrijpen? Vage antwoorden als "iets weten van de Franse Revolutie" zijn geen leerdoelen. SMART-doelen zijn Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden.
Voorbeeld: "Aan het einde van deze les kunnen leerlingen drie oorzaken van de Franse Revolutie benoemen en uitleggen in eigen woorden."
Dit soort geformuleerde doelen helpt jou bij het maken van keuzes over instructie en verwerking, en maakt voor leerlingen direct zichtbaar wat er van hen verwacht wordt.
Stap 2: Breng de voorkennis van leerlingen in kaart
Effectief onderwijs sluit aan op wat leerlingen al weten.Een korte activering van voorkennis, via een vragenronde, een quiz of een klassikale mindmap, geeft jou als docent directe feedback en verhoogt de betrokkenheid meteen. Sla deze stap niet over: leerlingen die hun eigen voorkennis activeren, verwerken nieuwe informatie aantoonbaar beter.
Stap 3: Kies een passende instructievorm
Welke werkvorm past bij het leerdoel én bij de doelgroep? Directe instructie werkt goed voor nieuwe concepten en procedures. Samenwerkend leren past bij verwerking en toepassing. Onderzoekend leren stimuleert hogere-orde denkvaardigheden. Kies bewust, niet op gewoonte.
Stap 4: Plan de verwerking
Verwerking is de stap waarbij leerlingen de stof internaliseren. Dat kan individueel, in tweetallen of in groepen. Denk aan oefenopgaven, een schrijftaak, een presentatie of een discussie. De verwerkingsvorm moet aansluiten op het leerdoel: als het doel is dat leerlingen een concept kunnen uitleggen, laat hen dan uitleggen, niet alleen invullen.
Stap 5: Bouw formatieve evaluatiemomenten in
Hoe weet je of de les geslaagd is? Bouw tussentijdse feedbackmomenten in: een exit-ticket aan het eind van de les, een snelle duimvraag of een klassengesprek. Formatieve evaluatie geeft je als docent realtime informatie om je volgende les op aan te passen, en geeft leerlingen de kans om hun eigen begrip te toetsen.
Stap 6: Bepaal de tijdsplanning
Verdeel de beschikbare lestijd expliciet over de onderdelen. Een les van vijftig minuten heeft ruimte voor een activering (5 min), instructie (15 min), verwerking (20 min) en evaluatie (10 min). Door tijdsblokken te benoemen, voorkom je dat één onderdeel alle ruimte opslokt.
Stap 7: Bedenk een sluitend slot
De laatste vijf minuten van een les zijn voor het leergeheugen van leerlingen cruciaal. Vat samen, verbind de les aan het overkoepelende thema, of laat leerlingen één kernpunt opschrijven. Een sterk slot verankert de leerstof en geeft leerlingen het gevoel dat ze iets bereikt hebben.
Koppeling met SLO kerndoelen en leerlijnen
Jouw lesplan staat niet op zichzelf. Het is onderdeel van een bredere leerlijn die aansluit op de nationale doelen voor onderwijs in Nederland.
De SLO (Stichting Leerplan Ontwikkeling) beheert de nationale kerndoelen: breed geformuleerde eindtermen die scholen veel ruimte geven om zelf inhoudelijke keuzes te maken. Die breedte is een bewuste keuze, maar kan ook verwarrend zijn. Hoe weet je of jouw les bijdraagt aan kerndoel 34, 35 of een combinatie?
De SLO biedt hiervoor een praktisch hulpmiddel: Leerplan in beeld. Dit gratis digitale platform vertaalt de kerndoelen naar concretere leerlijnen per vak en onderwijsniveau. Je kunt er zien hoe doelen opbouwen van groep 1 tot en met het voortgezet onderwijs, welk niveau wat moet bereiken, en welke tussenstappen relevant zijn.
Stel je lesplan op, en controleer daarna via Leerplan in beeld welke kerndoelen je raakt. Zo maak je de verbinding expliciet zonder dat het een administratieve last wordt.
De kerndoelen schrijven niet voor hoe je les moet geven, alleen wat leerlingen moeten bereiken. Die vrijheid vraagt om eigen professionaliteit. Een lesplan dat bewust is gekoppeld aan de leerlijn geeft structuur aan die professionaliteit en maakt je keuzes zichtbaar voor collega's, begeleiders en jezelf.
Differentiëren in je lesplan voor SBO en zorgonderwijs
Voor leraren in het speciaal basisonderwijs (SBO), het speciaal onderwijs (SO) of regulier onderwijs met leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften is differentiatie geen toevoeging aan het lesplan. Het is de kern ervan.
Differentiëren betekent niet dat je voor iedere leerling een apart plan schrijft. Het betekent dat je bij het ontwerpen van je les al nadenkt over drie niveaus: basisinstructie (voor alle leerlingen), verlengde instructie (voor leerlingen die meer uitleg nodig hebben) en verrijking (voor leerlingen die sneller door de lesstof gaan).
Concrete aanpassingen voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften:
Visuele ondersteuning. Gebruik pictogrammen, stappenplannen of woordkaarten naast de mondelinge instructie. Leerlingen met taalontwikkelingsstoornissen of autisme profiteren van voorspelbaarheid in de instructiestructuur.
Aangepaste werkvormen. Leerlingen met motorische of cognitieve beperkingen kunnen baat hebben bij kortere verwerkingstaken, meer herhaling of alternatieve responsvormen, zoals mondeling in plaats van schriftelijk, of omgekeerd.
Tijdsflexibiliteit. Bouw in je planning expliciete buffertijd in. Tijdsdruk verhoogt de cognitieve belasting voor leerlingen die meer verwerkingstijd nodig hebben; die extra minuten kosten jou niets en maken voor hen het verschil.
Evaluatie aanpassen. Formatieve evaluatie hoeft niet voor alle leerlingen dezelfde vorm aan te nemen. Een leerling die moeite heeft met schrijven, kun je mondeling bevragen; een leerling met faalangst profiteert meer van individuele feedback dan van klassikale bespreking.
— Zorgonderwijsvernieuwers.nl"Een lesplan helpt niet alleen de docent om een les te structureren, maar maakt ook voor leerlingen zichtbaar wat ze kunnen verwachten en wat er van hen gevraagd wordt."
Differentiatiemogelijkheden beschrijven in het lesplan zelf, ook als je ze niet elke les allemaal inzet, maakt het makkelijker om flexibel te reageren als een leerling vastloopt. Je hoeft dan niet ter plekke te improviseren; de keuze staat al klaar.
Efficiënter plannen met AI-tools
Hoge werkdruk is een gegeven in het Nederlandse onderwijs. Leraren die uren besteden aan lesvoorbereiding, snijden die tijd ergens anders vandaan: van bijscholing, van pauzes, van hun privéleven.
AI-tools kunnen een deel van het routinewerk overnemen. ChatGPT of vergelijkbare tools zijn in staat om binnen enkele minuten een eerste opzet van een les te genereren op basis van een leerdoel en een doelgroep, geschikte werkvormen voor te stellen bij een bepaald type leerstof, differentiatieopties te benoemen voor leerlingen op verschillende niveaus, en een tijdsplanning te maken voor een les van 45 of 50 minuten.
AI-tools zijn geen lesontwerpers. Ze kennen jouw klas, jouw leerlingen en de context van jouw school niet. Gebruik AI als startpunt voor de structuur, en besteed je eigen tijd aan de inhoudelijke en pedagogische keuzes die er echt toe doen.
Een praktische aanpak: gebruik een AI-tool om de ruwe structuur te genereren en de blanco-pagina te omzeilen. Pas daarna de inhoud aan op de specifieke behoeften van jouw leerlingen. Zo combineer je de snelheid van AI met de kwaliteit van doordacht lesontwerp.
Flip Education biedt een AI-gestuurde lesplangenerator waarmee je in enkele stappen een lesplan kunt opbouwen dat aansluit op de SLO kerndoelen en gedifferentieerde werkvormen bevat.
Lesplan voorbeeld en gratis templates
Een goed lesplan heeft geen vaste lengte. Een ervaren leraar heeft misschien aan een halve A4 genoeg; een starter of een leraar die een nieuwe methode uitprobeert, kan baat hebben bij een uitgebreider format. Hieronder vind je de kernonderdelen van een effectief lesplan, bruikbaar voor PO, VO en MBO.
| Onderdeel | Beschrijving |
|---|---|
| Vak en groep | Bijv. Rekenen, groep 5 |
| Datum en duur | Bijv. 22 februari 2026, 50 minuten |
| Leerdoel(en) | SMART geformuleerd |
| Aansluiting kerndoelen | Bijv. Kerndoel 28 (SLO) |
| Activering voorkennis | Methode en tijdsduur |
| Instructie | Werkvorm, materialen |
| Verwerking | Opdracht, groepsvorm, differentiatie |
| Evaluatie | Formatief moment, exit-ticket |
| Afsluiting | Samenvatting, verbinding aan volgende les |
Voor SBO en zorgonderwijs voeg je hier aan toe: specifieke aanpassingen per leerling of groep, de visuele ondersteuning die ingezet wordt, en alternatieve verwerkingsopdrachten.
Flip Education biedt gratis downloadbare lesplantemplates voor PO, VO en MBO via het platform. Je kunt ook de AI-generator gebruiken om direct een ingevuld lesplan als startpunt te exporteren.
Wat dit betekent voor jouw praktijk
Een effectief lesplan maken hoeft niet uren te kosten. De kern is eenvoudig: weet wat je wilt bereiken, kies de route die daarheen leidt, en controleer onderweg of je op koers bent.
De zeven stappen in dit artikel geven je een raamwerk dat je naar eigen behoefte kunt toepassen — uitgebreider voor een complexe les of een nieuw thema, beknopter voor een les die je al vaker hebt gegeven. Koppel je lesplan aan de SLO kerndoelen via Leerplan in beeld, differentieer bewust voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, en gebruik AI-tools om de routinestappen te versnellen.
Het lesplan is uiteindelijk een denkgereedschap. Hoe bewuster je er gebruik van maakt, hoe effectiever je lessen worden en hoe minder energie je verliest aan improvisatie in de klas.
